Theo hiệp hội ngành nhôm European Aluminium (thông cáo báo chí ngày 7 tháng 7 năm 2026), kẽ hở phế liệu trong CBAM có thể khiến khoảng một phần tư sản lượng nhôm toàn cầu tiếp tục tránh được chi phí carbon mà nhà sản xuất EU phải gánh.
Nguyên nhân là phế liệu sau tiêu dùng vẫn nằm ngoài cơ chế, kể cả khi Ủy ban châu Âu đề xuất tính phát thải cho phế liệu trước tiêu dùng từ năm 2028.
Các thể chế EU hiện chưa thống nhất được cách xử lý. Đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng Liên minh châu Âu (Hội đồng EU) ngày 12 tháng 6 năm 2026 chỉ tính phế liệu trước tiêu dùng.
Trong khi đó, lập trường của Nghị viện châu Âu ngày 15 tháng 9 năm 2026 coi mọi phế liệu nhôm là tiền chất và đưa phế liệu thép ra khỏi danh mục.
Tính đến ngày 23 tháng 10 năm 2026, chưa có nội dung nào trong số này trở thành luật: theo báo chí, vòng đàm phán ba bên đầu tiên ngày 20 tháng 10 năm 2026 đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận chung. Đối với Việt Nam, đây không phải vấn đề lý thuyết: toàn bộ các dòng nhôm trong bảng giá trị mặc định của Việt Nam đều ghi tuyến nhôm thứ cấp (L), tức tuyến sản xuất từ phế liệu.
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) là cơ chế của Liên minh châu Âu được thiết lập theo Quy định (EU) 2023/956, áp dụng ở giai đoạn chính thức từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, theo đó nhà nhập khẩu EU phải mua và nộp lại chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải gắn liền trong một số hàng hóa thâm dụng carbon, với giá gắn với giá carbon của EU ETS, nhằm ngăn ngừa rò rỉ carbon.
Văn bản pháp lý nền tảng là Quy định (EU) 2023/956 của Nghị viện châu Âu và Hội đồng ngày 10 tháng 5 năm 2023 về việc thiết lập cơ chế điều chỉnh biên giới carbon.
Bài viết này phân biệt rõ hai loại phế liệu, trình bày lập trường của từng thể chế, phân tích tác động đối với thép và nhôm Việt Nam cùng tình trạng đàm phán, và không đứng về phía ngành nào.
Kẽ hở phế liệu trong CBAM là gì?
Kẽ hở phế liệu trong CBAM là khả năng nhà nhập khẩu giảm bớt hoặc xóa bỏ nghĩa vụ nộp lại chứng chỉ CBAM bằng cách khai rằng thép hoặc nhôm nhập khẩu có chứa phế liệu tái chế sau tiêu dùng, loại đầu vào mà quy định không yêu cầu kiểm chứng tại biên giới EU.
Theo quy tắc hiện hành, CBAM coi phát thải gắn liền của đầu vào phế liệu bằng không. Sau khi nấu chảy, phế liệu sau tiêu dùng không thể phân biệt về mặt vật lý với kim loại khác.
Vì vậy, một tờ khai ghi tỷ lệ phế liệu sau tiêu dùng cao có thể làm giảm hoặc xóa bỏ số chứng chỉ phải nộp cho lô hàng, trong khi cơ quan hải quan không có cách nào đáng tin cậy để xác nhận.
Kẽ hở này không phải lỗi soạn thảo mà nảy sinh từ hai mục tiêu EU theo đuổi cùng lúc: khuyến khích tái chế thực chất bằng cách áp dụng CBAM nhẹ tay, và ngăn nhà sản xuất ngoài EU khai kim loại nguyên sinh thành kim loại tái chế.
Tính đến ngày 23 tháng 10 năm 2026, đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU mới chỉ giải quyết vế phế liệu trước tiêu dùng của mâu thuẫn này, còn lập trường của Nghị viện châu Âu bao trùm cả phế liệu nhôm sau tiêu dùng.
Phế liệu trước tiêu dùng và phế liệu sau tiêu dùng khác nhau thế nào về mặt pháp lý?
Phế liệu trước tiêu dùng là kim loại thải ra trong nhà máy trước khi thành phẩm đến tay người mua; phế liệu sau tiêu dùng là kim loại được thu hồi sau khi sản phẩm đã qua sử dụng và bị thải bỏ.
Sự phân biệt này quan trọng vì đề xuất của Ủy ban châu Âu xử lý hai loại theo cách khác nhau: phế liệu trước tiêu dùng sẽ trở thành tiền chất được tính phát thải từ năm 2028, còn phế liệu sau tiêu dùng vẫn giữ cách xử lý hiện hành.
Bảng dưới đây so sánh cách xử lý theo quy định hiện hành và theo ba văn bản đang được đàm phán.
| Loại phế liệu | Nguồn điển hình | Ví dụ | Cách xử lý hiện hành trong CBAM | Đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU | Lập trường của Nghị viện (15/9/2026) |
|---|---|---|---|---|---|
| Phế liệu trước tiêu dùng | Phát sinh trong nhà máy cán, xưởng đúc, nhà máy chế tạo | Phoi tiện, ba via, đậu rót, mảnh dập thừa, phế liệu tạo hình | Phát thải gắn liền bằng không | Trở thành tiền chất được tính phát thải từ 1/1/2028 (thép và nhôm) | Nhôm: tiền chất được tính phát thải. Thép: phát thải được báo cáo nhưng không tính |
| Phế liệu sau tiêu dùng | Thu hồi sau khi sử dụng | Vỏ lon nước giải khát cũ, khung cửa sổ tháo dỡ, phụ tùng xe hết niên hạn, đồ gia dụng thải bỏ | Phát thải gắn liền bằng không | Vẫn bằng không: được loại trừ khỏi danh mục đề xuất về tiền chất không thuộc diện CBAM (Phụ lục VIII mới) | Nhôm: nằm trong danh mục tiền chất (toàn bộ nhóm 7602). Thép: không nằm trong danh mục |
Hiện nay cả hai loại đều mang phát thải gắn liền bằng không, theo nguyên tắc hạch toán vòng đời đang áp dụng cho thép lò điện hồ quang (EAF) dùng phế liệu: đầu vào phế liệu, dù trước hay sau tiêu dùng, đều làm giảm phát thải khai báo của lò. Đề xuất của Ủy ban châu Âu chỉ chấm dứt cách xử lý như nhau này đối với phế liệu trước tiêu dùng.
Ủy ban châu Âu đề xuất gì về phế liệu vào tháng 12/2025?
Đề xuất COM(2025)989 của Ủy ban châu Âu ngày 17 tháng 12 năm 2025 sẽ đưa phế liệu thép và nhôm trước tiêu dùng thành tiền chất CBAM được tính phát thải từ ngày 1 tháng 1 năm 2028, đồng thời giữ mức phát thải bằng không cho phế liệu sau tiêu dùng.
Đề xuất của Ủy ban đưa điều khoản phế liệu vào cùng gói với việc mở rộng CBAM sang sản phẩm hạ nguồn và các quy tắc mới chống lạm dụng. Nội dung tổng thể của đề xuất được trình bày tại trang mở rộng CBAM sang sản phẩm hạ nguồn.
Về mặt pháp lý, đề xuất bổ sung khoản 2a Điều 7 vào Quy định (EU) 2023/956: "Phát thải gắn liền trong nguyên liệu đầu vào (tiền chất) được liệt kê tại Phụ lục VIII phải được xem xét khi xác định phát thải gắn liền trong hàng hóa."
EU không ban hành bản tiếng Việt chính thức; mọi trích dẫn tiếng Việt trên trang này là bản dịch của cbamguide.com.
Phụ lục III của đề xuất bổ sung Phụ lục VIII nói trên, tức danh mục các hàng hóa không thuộc diện CBAM nhưng được coi là tiền chất.
Danh mục gồm hai dòng: phế liệu và mảnh vụn sắt thép (ex 7204) và phế liệu và mảnh vụn nhôm (ex 7602), cả hai đều kèm điều kiện "trừ phế liệu sau tiêu dùng". Theo Điều 2 của đề xuất, cả hai điều khoản áp dụng từ ngày 1/1/2028.
Bản thân phế liệu không được đưa vào Phụ lục I (danh mục hàng hóa thuộc diện CBAM), nên việc nhập khẩu phế liệu vẫn không phải nộp chứng chỉ.
Cần lưu ý Phụ lục III của Quy định (EU) 2023/956, tức danh sách các nước và vùng lãnh thổ được miễn, không liên quan đến quy tắc phế liệu.
Ủy ban châu Âu nêu lý do tại các đoạn 19 và 20 phần mở đầu và trong bản giải trình kèm theo đề xuất.
Trong EU, phát thải phát sinh khi tạo ra phế liệu trước tiêu dùng phải chịu giá carbon theo Hệ thống mua bán phát thải của EU (EU ETS), trong khi CBAM lại gán cho chính loại phế liệu đó mức phát thải bằng không.
Vì thế, hàng nhập khẩu làm từ loại phế liệu này chịu giá carbon thấp hơn hàng sản xuất trong EU.
Báo cáo đánh giá tác động cũng đã xem xét và loại bỏ phương án tính cả phế liệu sau tiêu dùng, vì theo bản giải trình, phương án đó "có thể làm giảm động lực cho kinh tế tuần hoàn". Đoạn 20 phần mở đầu thừa nhận điểm yếu này khi yêu cầu Ủy ban ngăn chặn việc "khai sai phế liệu trước tiêu dùng thành phế liệu sau tiêu dùng".
Như vậy, kẽ hở bắt nguồn từ một lựa chọn chính sách, không phải từ sơ suất kỹ thuật.
Lập trường chung của Hội đồng EU quy định gì về phế liệu?
Lập trường chung của Hội đồng EU ngày 12 tháng 6 năm 2026 (văn bản 10423/26) giữ nguyên cách thiết kế quy tắc phế liệu của Ủy ban châu Âu: cùng khoản 2a Điều 7, cả hai dòng của Phụ lục VIII kèm ngoại lệ phế liệu sau tiêu dùng, và ngày áp dụng 1 tháng 1 năm 2028.
Theo văn bản của Hội đồng EU, phế liệu sau tiêu dùng của cả hai kim loại vẫn mang phát thải bằng không. Ngoài ra, Hội đồng EU bổ sung hai điểm sau.
- Bằng chứng nguồn gốc. Đoạn 20 phần mở đầu trong văn bản của Hội đồng EU nêu rõ việc khai phế liệu là phế liệu sau tiêu dùng cần được chứng minh bằng "bằng chứng về nguồn gốc vững chắc, đáng tin cậy và có thể kiểm chứng"; nếu không có bằng chứng đó, vật liệu được coi là phế liệu trước tiêu dùng.
- Đánh giá trong báo cáo rà soát. Theo phiên bản của Hội đồng EU, báo cáo rà soát do Ủy ban châu Âu lập theo Điều 30 sẽ đánh giá tác động của việc gán phát thải cho phế liệu trước tiêu dùng đối với rò rỉ carbon, nguồn cung phế liệu và thực tiễn tái chế trong EU cũng như trên toàn cầu.
Vì sao khó đưa phế liệu sau tiêu dùng vào CBAM?
Sau khi nhôm hoặc thép đã được nấu chảy, không có cách nào kiểm chứng đáng tin cậy hàm lượng tái chế tại biên giới EU.
Đây là ràng buộc kỹ thuật cốt lõi phía sau thiết kế của Ủy ban châu Âu, đồng thời cũng là điểm mà kẽ hở khai thác. Sau khi nấu lại, một mẻ nhôm nguyên sinh và một mẻ nhôm thực sự tái chế từ phế liệu sau tiêu dùng trông giống hệt nhau.
Không có dấu hiệu hóa học nào giúp phân biệt kim loại nguyên sinh được luyện ra rồi khai là phế liệu với kim loại thực sự đã qua sử dụng trong sản phẩm tiêu dùng và đi qua chuỗi tái chế.
Nhà xuất khẩu kim loại nguyên sinh, có hàng hóa phát sinh chi phí chứng chỉ CBAM cho nhà nhập khẩu EU, có động lực tài chính để khai tỷ lệ phế liệu sau tiêu dùng cao, bất kể cơ cấu đầu vào thực tế.
Trong khi đó, cán bộ hải quan EU tại cửa khẩu không có phép thử thực tế nào để bác bỏ khai báo này.
Vì vậy, các giải pháp đang được thảo luận dựa vào truy xuất nguồn gốc thay vì phép thử hóa học. Đối với một số sản phẩm, đoạn 16 phần mở đầu trong văn bản của Hội đồng EU yêu cầu bằng chứng về cơ sở nơi kim loại được luyện ở dạng lỏng lần đầu và được đúc, chẳng hạn chứng chỉ xuất xưởng (mill certificate).
Các sửa đổi của Nghị viện châu Âu dùng thuật ngữ thương mại "nấu chảy và đúc" (melt and pour) để chỉ cùng ý tưởng này (điểm (e) khoản 2 Điều 6 và khoản 2a Điều 19).
Nghị viện còn bổ sung yêu cầu bằng chứng riêng cho phế liệu: đối với hàng làm từ phế liệu nhôm sau tiêu dùng, báo cáo thẩm tra phải dựa trên kiểm tra tại chỗ. Tính đến ngày 23 tháng 10 năm 2026, chưa có điều khoản nào trong số này trở thành luật.
Nghị viện châu Âu đã bịt kẽ hở phế liệu chưa?
Chưa có văn bản luật nào được thông qua để bịt kẽ hở này, nhưng lập trường của Nghị viện châu Âu sẽ bịt kẽ hở đối với nhôm: ngày 6 tháng 7 năm 2026, Ủy ban Môi trường (ENVI) vẫn giữ ngoại lệ cho phế liệu nhôm sau tiêu dùng, còn ngày 15 tháng 9 năm 2026, phiên họp toàn thể đã xóa bỏ ngoại lệ đó.
Ngày 6/7/2026, Ủy ban ENVI thông qua báo cáo (A10-0201/2026) với 56 phiếu thuận, 11 phiếu chống và 12 phiếu trắng.
Về phế liệu, báo cáo được thông qua sau cuộc bỏ phiếu của Ủy ban ENVI xóa dòng thép khỏi Phụ lục VIII và yêu cầu bằng chứng cho khai báo phế liệu nhôm sau tiêu dùng, nhưng giữ nguyên dòng nhôm cùng ngoại lệ đi kèm.
European Aluminium phản ứng ngay ngày hôm sau. Trong thông cáo ngày 7 tháng 7 năm 2026, hiệp hội cho rằng kết quả bỏ phiếu tại Ủy ban ENVI khiến "các kẽ hở chủ chốt về nhôm chưa được giải quyết", và nếu quy tắc phế liệu không thay đổi, "khoảng một phần tư sản lượng nhôm toàn cầu có thể tiếp tục tránh được chi phí carbon mà các nhà sản xuất châu Âu phải chịu". Đây là tuyên bố rõ ràng nhất từ phía ngành cho thấy văn bản của Ủy ban ENVI vẫn giữ ngoại lệ cho phế liệu nhôm sau tiêu dùng.
Thông cáo cũng nêu giải pháp mà hiệp hội mong muốn: áp dụng một giá trị mặc định cho mọi phế liệu nhôm dùng làm tiền chất, dù trước hay sau tiêu dùng, để việc khai tỷ lệ phế liệu không còn là một khoản giảm trừ không thể kiểm chứng.
Theo hiệp hội, muốn vậy phải đưa phế liệu sau tiêu dùng vào "Phụ lục III của đề xuất của Ủy ban", tức phụ lục lập ra danh mục tiền chất mới.
Tổng giám đốc của hiệp hội, ông Paul Voss, còn đề nghị Ủy ban châu Âu tạm dừng giai đoạn chính thức của CBAM đối với nhôm nếu cả kẽ hở này lẫn ngưỡng miễn trừ 50 tấn đều chưa được giải quyết trước phiên họp toàn thể tháng 9. Yêu cầu này cùng các đòi hỏi của ngành thép và ngành phân bón được so sánh trong bài phản ứng của các ngành trước phiên họp toàn thể tháng 9 (tiếng Anh).
Ngày 15/9/2026, phiên họp toàn thể thông qua các sửa đổi với 464 phiếu thuận, 50 phiếu chống và 159 phiếu trắng (văn bản được thông qua P10_TA(2026)0276), rồi chuyển hồ sơ về Ủy ban ENVI để đàm phán với Hội đồng EU.
Lập trường của Nghị viện thay đổi quy tắc phế liệu ở năm điểm dưới đây: hai điểm đầu xuất phát từ báo cáo của Ủy ban ENVI, ba điểm sau do phiên họp toàn thể bổ sung.
- Phế liệu thép được đưa ra khỏi danh mục (sửa đổi 84): dòng ex 7204 của Phụ lục VIII bị xóa. Theo đoạn 20 phần mở đầu đã sửa đổi, phát thải của phế liệu thép trước tiêu dùng "cần được báo cáo nhưng không được tính đến" khi xác định phát thải gắn liền.
- Yêu cầu bằng chứng (sửa đổi 47 và 48, điểm (da) và (db) mới của khoản 2 Điều 6): đối với hàng sản xuất từ phế liệu nhôm sau tiêu dùng, báo cáo thẩm tra phải xác nhận, sau khi kiểm tra tại chỗ, rằng vật liệu đúng là phế liệu sau tiêu dùng; đối với mọi hàng hóa chứa phế liệu thép hoặc nhôm, phải nêu khối lượng và loại phế liệu.
- Mọi phế liệu nhôm đều là tiền chất (sửa đổi 112 và 136): dòng nhôm của Phụ lục VIII ghi "7602 Phế liệu và mảnh vụn nhôm", không còn ngoại lệ cho phế liệu sau tiêu dùng.
- Một giá trị mặc định duy nhất (sửa đổi 111, đoạn 14b mới phần mở đầu): áp dụng một giá trị mặc định cho mọi nhôm chưa gia công "bất kể có chứa phế liệu trước hay sau tiêu dùng", dựa trên cường độ phát thải CO₂ trung bình của sản xuất nhôm nguyên sinh tại nước nơi kim loại được luyện.
- Ngưỡng 5 tấn cho nhôm (sửa đổi 97, 113 và 133, điểm 1a mới của Phụ lục VII): đối với sản phẩm nhôm, ngưỡng khối lượng duy nhất theo Điều 2a sẽ là 5 tấn khối lượng tịnh.
Tuy vậy, văn bản được thông qua không xử lý hai loại phế liệu nhôm nhất quán ở mọi chỗ. Đoạn 20 phần mở đầu đã sửa đổi vẫn nói về việc tính phát thải của phế liệu nhôm trước tiêu dùng, khoản 35a mới của Điều 3 chỉ định nghĩa phế liệu nhôm trước tiêu dùng, còn quy tắc bằng chứng cho khai báo sau tiêu dùng lại tồn tại song song với dòng Phụ lục VIII đã được mở rộng.
Việc các điều khoản này vận hành cùng nhau như thế nào sẽ do vòng đàm phán quyết định. Nghị viện không sửa khoản 2a Điều 7, cũng không sửa ngày áp dụng 1 tháng 1 năm 2028.
Văn bản thứ hai được thông qua cùng ngày, P10_TA(2026)0277 về Quỹ khử carbon tạm thời, không có điều khoản nào về phế liệu.
Kẽ hở phế liệu tác động thế nào đến thép và nhôm Việt Nam?
Đối với Việt Nam, quy tắc phế liệu tác động đến hai điểm cụ thể: bảng giá trị mặc định cho nhôm của Việt Nam ghi tuyến thứ cấp (L), và nhà máy thép lò điện dùng phế liệu chỉ được ghi nhận lợi thế khi khai báo phát thải thực tế đã được thẩm tra.
Bản thân phế liệu (nhóm 7204 và 7602) không thuộc Phụ lục I nên không nằm trong thống kê hàng hóa thuộc diện CBAM, nhưng hàng làm từ phế liệu thì có.
Bảng dưới đây thể hiện quy mô hàng hóa thuộc diện CBAM (mã thuộc Phụ lục I) EU nhập khẩu từ Việt Nam năm 2025 trong hai ngành liên quan (Eurostat Comext DS-045409, 2025).
| Nhóm hàng | Giá trị 2025 | Khối lượng 2025 | Tỷ trọng trong nhập khẩu ngoài EU (giá trị / khối lượng) |
|---|---|---|---|
| Sắt thép (Chương 72 và 73, không gồm quặng sắt) | 2,36 tỷ EUR | 2,94 triệu tấn | 3,9% / 5,1% |
| Nhôm, tổng cộng | 99,5 triệu EUR | 23.298 tấn | 0,3% / 0,3% |
| trong đó nhôm chưa gia công (nhóm 7601) | 16,8 triệu EUR | 7.086 tấn | 0,1% / 0,1% |
| trong đó sản phẩm nhôm (các nhóm còn lại của Chương 76 thuộc Phụ lục I) | 82,7 triệu EUR | khoảng 16 nghìn tấn | 0,6% theo khối lượng |
Đây là số liệu thống kê thương mại, không phải số liệu tờ khai CBAM. Khối lượng nhôm chưa gia công biến động mạnh: 29.179 tấn năm 2023, 9.721 tấn năm 2024 và 7.086 tấn năm 2025.
Biểu thuế của Việt Nam dùng mã AHTN 8 chữ số, trong đó chỉ sáu chữ số đầu (HS) trùng với mã CN của EU; phạm vi CBAM được xác định theo mã CN trên tờ khai hải quan tại EU.
Nhôm Việt Nam: giá trị mặc định thấp nhờ tuyến thứ cấp
Bảng của Việt Nam tại Phụ lục I Quy định thực thi (EU) 2025/2621 (phụ lục này đã được thay thế theo Quy định thực thi (EU) 2026/1740) ghi giá trị mặc định 0,360 tCO₂e/tấn cho nhôm chưa gia công (nhóm 7601), theo tuyến L (nhôm thứ cấp).
Tuyến L áp dụng định mức CBAM cột B là 0,091 tCO₂e/tấn, so với 1,423 tCO₂e/tấn của tuyến nhôm nguyên sinh (K) (điểm 5.3 Phụ lục Quy định thực thi (EU) 2025/2620). Đối với hàng mã CN 7601 10 90 nhập khẩu năm 2026 khai theo giá trị mặc định: 0,360 × 1,10 = 0,396; khoản điều chỉnh phân bổ miễn phí 0,975 × 1,00 × 0,091 = 0,088725; số chứng chỉ phải nộp là 0,307275 mỗi tấn sản phẩm.
Với giá chính thức quý III/2026 là 82,32 EUR/tCO₂e, chi phí tương ứng là 25,29 EUR mỗi tấn sản phẩm. Bảng dưới đây so sánh với các nguồn cung khác cho cùng mã hàng, tính ngày 4 tháng 11 năm 2026 bằng lib/cbam-law.js.
| Xuất xứ | Giá trị mặc định (tCO₂e/tấn) | Tuyến | Năm 2026, sau hệ số cộng thêm 10% | Khoản điều chỉnh phân bổ miễn phí | Số chứng chỉ 2026 (mỗi tấn sản phẩm) | Chi phí 2026 (mỗi tấn sản phẩm) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Việt Nam | 0,360 | L | 0,396 | 0,088725 | 0,307275 | 25,29 EUR |
| Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất | 1,870 | K | 2,057 | 1,387425 | 0,669575 | 55,12 EUR |
| Các nước không có bảng riêng ("Other") | 2,203 | K | 2,4233 | 1,387425 | 1,035875 | 85,27 EUR |
| Trung Quốc | 3,000 | K | 3,300 | 1,387425 | 1,912575 | 157,44 EUR |
Đây là ước tính dựa trên giá trị mặc định và định mức CBAM chính thức (Quy định thực thi (EU) 2025/2621 và 2025/2620); con số ràng buộc là con số trong tờ khai CBAM. Đối với hàng nhập khẩu năm 2028 (hệ số cộng thêm 30%, hệ số CBAM 90%), chi phí cho nhôm Việt Nam là 31,78 EUR mỗi tấn ở cùng mức giá; lưu ý định mức CBAM có thể được cập nhật đối với hàng nhập khẩu từ năm 2027.
Nếu lập trường của Nghị viện được thông qua, giá trị mặc định duy nhất dựa trên nhôm nguyên sinh có thể thay thế giá trị thấp theo tuyến L của dòng 7601 trong bảng Việt Nam. Đây là nhận định của cbamguide.com dựa trên đoạn 14b khi chưa có văn bản cuối cùng; cách xác định "nước nơi kim loại được luyện" đối với nhôm nấu lại từ phế liệu cũng chưa rõ.
Đối với sản phẩm nhôm gia công, giá trị mặc định của Việt Nam (1,800 đến 2,480, cũng theo tuyến L) vốn đã cao hơn nhiều so với định mức của tuyến L, nên quy tắc phế liệu ít ảnh hưởng đến phép tính theo giá trị mặc định.
Chi phí theo từng mã hàng được trình bày tại trang doanh nghiệp xuất khẩu nhôm Việt Nam và CBAM.
Thép Việt Nam: phế liệu chỉ có giá trị khi khai phát thải thực tế
Mọi dòng thép có ghi tuyến trong bảng giá trị mặc định của Việt Nam đều ghi tuyến lò cao (103 dòng C, 32 dòng F, 6 dòng C/F); không dòng nào ghi tuyến lò điện hồ quang (D, E, G, H hoặc J).
Vì vậy, khi khai theo giá trị mặc định, tỷ lệ phế liệu của nhà máy Việt Nam không ảnh hưởng đến chi phí: thép dạng thanh và que cán nóng, cuộn không đều, mã CN 7213 91 10, nhập khẩu năm 2026 chịu 103,32 EUR mỗi tấn sản phẩm (2,350 × 1,10 = 2,585; trừ 1,3299; 1,2551 chứng chỉ mỗi tấn), dù được luyện bằng lò điện hay lò cao.
Khi nhà máy khai phát thải thực tế đã được thẩm tra, phế liệu hiện mang phát thải gắn liền bằng không.
Nếu thiết kế của Ủy ban châu Âu và Hội đồng EU được thông qua, từ năm 2028 phát thải của phế liệu trước tiêu dùng sẽ được đưa vào phép tính, còn phế liệu sau tiêu dùng thì không; do đó nhà máy cần lập hồ sơ tách riêng hai loại kèm bằng chứng nguồn gốc.
Theo văn bản của Nghị viện, phát thải của phế liệu thép trước tiêu dùng chỉ được báo cáo chứ không được tính, nhưng khối lượng và loại phế liệu có trong hàng hóa vẫn phải khai. Đây là hệ quả thực tế do cbamguide.com suy ra từ ba văn bản, không phải hướng dẫn của Ủy ban châu Âu.
Cách tính theo từng tuyến sản xuất được trình bày tại trang CBAM cho thép lò điện hồ quang.
Nguồn chính thức bằng tiếng Việt nói gì về phế liệu?
Ngày 23 tháng 6 năm 2026, Tạp chí Công Thương đăng tin của Thương vụ Việt Nam tại Bỉ, Luxembourg và EU, trong đó viết rằng EU "đưa phế liệu kim loại vào phạm vi điều chỉnh để chống lại hành vi lách luật".
Cách diễn đạt này dễ gây hiểu nhầm. Theo cả ba văn bản, phế liệu không được đưa vào Phụ lục I và việc nhập khẩu phế liệu không phải nộp chứng chỉ; chỉ phát thải của phế liệu trước tiêu dùng (và, theo Nghị viện, của mọi phế liệu nhôm) được tính vào hàng hóa làm từ phế liệu đó, với tư cách tiền chất. Bài viết cũng không phân biệt phế liệu trước tiêu dùng với phế liệu sau tiêu dùng.
Báo Công Thương, trong bài ngày 27 tháng 8 năm 2026 tường thuật một hội thảo về CBAM, ghi nhận rằng trong một số trường hợp cần theo dõi "tỷ lệ và nguồn gốc phế liệu". Đây chính là loại hồ sơ mà cả văn bản của Hội đồng EU lẫn văn bản của Nghị viện đều yêu cầu đối với khai báo phế liệu sau tiêu dùng.
Việt Nam đang thí điểm thị trường carbon trong nước từ năm 2025 với 110 cơ sở (34 nhiệt điện, 25 sắt thép, 51 xi măng), hạn ngạch được phân bổ miễn phí; tính đến ngày 4/11/2026, giá carbon này chưa được EU công nhận theo Điều 9 và chưa thể khấu trừ. Quy tắc phế liệu không thay đổi tình trạng đó. Chi tiết được trình bày tại trang CBAM và Việt Nam.
Bản tin tiếng Anh: thông báo giá chứng chỉ CBAM, những thay đổi quy định quan trọng và tin tức hằng tuần về CBAM. Không gửi thư rác, có thể hủy đăng ký bất cứ lúc nào.
Chúng tôi chỉ lưu địa chỉ email để gửi các thông báo này. Chính sách bảo mật (tiếng Anh)
Rủi ro lẩn tránh lớn đến mức nào?
Ngành nhôm đo rủi ro lẩn tránh bằng tỷ trọng của lượng kim loại liên quan: phế liệu sau tiêu dùng chiếm khoảng 25% nguồn cung nhôm toàn cầu.
European Aluminium thể hiện mức độ rủi ro bằng tỷ trọng trong sản lượng toàn cầu; Hydro, doanh nghiệp vừa sản xuất vừa tái chế nhôm và có lợi ích cạnh tranh trực tiếp trong kết quả, bổ sung số liệu về chi phí và công suất.
Dưới đây là ba con số từ hai nguồn trong ngành, cùng mô tả một mối lo ngại.
- Khoảng một phần tư sản lượng nhôm toàn cầu "có thể tiếp tục tránh được chi phí carbon mà các nhà sản xuất châu Âu phải chịu", theo thông cáo của European Aluminium ngày 7 tháng 7 năm 2026. Trong tuyên bố ngày 15 tháng 4 năm 2026, Hydro cho rằng phế liệu sau tiêu dùng chiếm "khoảng 25% nguồn cung nhôm toàn cầu".
- Tới một phần ba công suất tái chế nhôm của châu Âu có thể gặp rủi ro nếu kẽ hở không được xử lý, theo các ước tính mà Hydro dẫn lại trong cùng tuyên bố nhưng không nêu nguồn.
- Bất lợi chi phí trên 200 EUR mỗi tấn nhôm vào năm 2035: Hydro cho rằng đến lúc đó, chi phí đầu vào của nhà tái chế châu Âu có thể cao hơn trên 10% so với đối thủ ngoài EU.
Các con số này xuất phát từ hoạt động vận động chính sách của ngành, không phải từ đánh giá tác động của EU, nên cần được hiểu là ước tính mức độ rủi ro của một bên liên quan.
Tính đến tháng 7/2026, Ủy ban châu Âu chưa công bố số liệu định lượng chính thức nào về rủi ro rò rỉ carbon liên quan đến phế liệu.
Ngưỡng miễn trừ 50 tấn khiến vấn đề trầm trọng hơn
Do nhôm có giá trị cao so với khối lượng, ngưỡng miễn trừ (tiếng Anh) 50 tấn mỗi năm miễn trừ cho một lượng giao dịch thương mại lớn hơn so với khi áp cùng ngưỡng đó cho các mặt hàng nặng như thép hay xi măng.
Một lô hàng có thể có giá trị thương mại đáng kể mà vẫn nằm dưới ngưỡng khối lượng. Các bên vận động trong ngành đưa ra một ví dụ cụ thể: trọn gói cửa nhôm để cải tạo một khách sạn 200 phòng chỉ cần khoảng 9,2 tấn nhôm.
Nếu trong năm nhà nhập khẩu không nhập thêm hàng nào khác, lượng này vẫn dưới ngưỡng, nên lô hàng vào EU mà không phát sinh nghĩa vụ CBAM, bất kể phát thải gắn liền hay hàm lượng phế liệu thực tế.
Đối với thép hoặc xi măng, 50 tấn chỉ là một phần nhỏ của một lô hàng thông thường; đối với hàng nhôm thành phẩm, ngưỡng này có thể bao trọn cả một dự án. Đây là một điểm yếu riêng, tách biệt với việc phân loại phế liệu, nhưng làm vấn đề trầm trọng thêm: hàng dưới ngưỡng không chịu chi phí chứng chỉ và cũng không phải khai hàm lượng phế liệu.
Lập trường của Nghị viện hạ ngưỡng xuống 5 tấn khối lượng tịnh đối với sản phẩm nhôm, đủ để đưa trọn gói cửa 9,2 tấn nói trên vào phạm vi điều chỉnh. Đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU không có ngưỡng riêng cho nhôm.
Ngưỡng này được tính cho nhà nhập khẩu EU, không phải cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, và cộng dồn mọi mã CN trong năm (Điều 2a; điểm 1 Phụ lục VII).
Xét theo khối lượng, Việt Nam đứng thứ 6 về các sản phẩm khác bằng nhôm (nhóm 7616, 5.176 tấn năm 2025) và thứ 11 về nhôm dạng thanh, que và hình (nhóm 7604, 6.133 tấn) (Eurostat Comext DS-045409, 2025).
Các ngành công nghiệp chia rẽ về quy tắc phế liệu
Phản ứng của các ngành đối với điều khoản phế liệu phân hóa theo tuyến sản xuất, chứ không đơn giản là ủng hộ hay phản đối CBAM.
Nhà sản xuất nhôm nguyên sinh, nhà tái chế và nhà sản xuất thép có lợi ích khác nhau trong cách phân loại phế liệu, như thể hiện trong bảng dưới đây.
| Tổ chức | Ngành đại diện | Lập trường về điều khoản phế liệu |
|---|---|---|
| European Aluminium | Nhà sản xuất nhôm nguyên sinh và hạ nguồn | Đề nghị áp dụng một giá trị mặc định cho mọi phế liệu nhôm dùng làm tiền chất, đưa phế liệu sau tiêu dùng vào danh mục tiền chất của đề xuất (Phụ lục III của đề xuất, phụ lục tạo ra Phụ lục VIII mới), và áp một giá trị mặc định duy nhất theo dấu chân carbon của nhôm nguyên sinh cho mọi nhôm chưa gia công cho đến khi việc thẩm tra được chứng minh là đáng tin cậy |
| Hydro | Nhà sản xuất và tái chế nhôm | Cảnh báo rằng lỗ hổng trong việc thẩm tra nơi nấu chảy và đúc cho phép khai sai trên quy mô lớn; cho rằng công suất tái chế của EU sẽ gặp rủi ro nếu kẽ hở còn tồn tại |
| EUROFER | Nhà sản xuất thép EU | Hoan nghênh gói mở rộng hạ nguồn nói chung, nhưng trong phản ứng ngày 12/6/2026 với lập trường chung của Hội đồng EU, "lấy làm tiếc" về việc đưa phế liệu thép trước tiêu dùng thành tiền chất mà không có đánh giá tác động riêng |
Sự chia rẽ này là yếu tố quan trọng khi dự đoán kết quả đàm phán. European Aluminium và Hydro muốn thu hẹp hoặc bãi bỏ ngoại lệ dành cho phế liệu sau tiêu dùng.
EUROFER lại phản đối theo hướng ngược lại: đề nghị Ủy ban châu Âu nghiên cứu kỹ thay đổi đối với phế liệu trước tiêu dùng trước khi áp dụng, đồng thời cảnh báo những hệ quả ngoài ý muốn đối với thị trường phế liệu và mục tiêu kinh tế tuần hoàn của EU.
Lập trường của Nghị viện tiếp thu cả hai đòi hỏi, vừa mở rộng dòng nhôm vừa xóa dòng thép; đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU không tiếp thu đòi hỏi nào.
Như vậy, cuộc tranh luận về phế liệu không diễn ra giữa ngành công nghiệp và giới bảo vệ môi trường, mà diễn ra ngay trong chuỗi cung ứng của từng ngành.
Các bước tiếp theo đối với quy tắc phế liệu là gì?
Điều khoản phế liệu nằm trong một đề xuất lập pháp chưa được thông qua, và các thể chế bước vào đàm phán với những văn bản khác nhau.
Ngày 15 tháng 9 năm 2026, Nghị viện thông qua các sửa đổi với 464 phiếu thuận, 50 phiếu chống và 159 phiếu trắng, rồi chuyển hồ sơ về Ủy ban ENVI để đàm phán liên thể chế với Hội đồng EU. Các bước theo trình tự thời gian được liệt kê dưới đây.
- 12/6/2026 (đã hoàn thành): Hội đồng EU thống nhất lập trường chung (văn bản 10423/26).
- 15/9/2026 (đã hoàn thành): Phiên toàn thể Nghị viện châu Âu thông qua sửa đổi (P10_TA(2026)0276) với 464 phiếu thuận, 50 phiếu chống và 159 phiếu trắng, trên cơ sở cuộc bỏ phiếu của Ủy ban ENVI ngày 6/7.
- 20/10/2026: Vòng đàm phán ba bên cấp chính trị đầu tiên giữa Nghị viện, Hội đồng EU và Ủy ban châu Âu; theo báo chí, vòng này kết thúc mà không đạt thỏa thuận chung, và phế liệu kim loại là một trong bốn vấn đề được chuyển xuống cấp kỹ thuật (bài tin, tiếng Anh). Vòng thứ hai được báo chí đưa tin sẽ diễn ra ngày 30/11/2026.
- 1/1/2028: Ngày áp dụng được đề xuất cho phần mở rộng hạ nguồn và quy tắc tiền chất phế liệu, với điều kiện thỏa thuận cuối cùng đạt được và được thông qua chính thức trước thời điểm đó.
Vòng đàm phán ba bên phải dung hòa các lập trường về phế liệu được so sánh trong bảng dưới đây.
| Điểm | Đề xuất của Ủy ban (17/12/2025) | Lập trường chung của Hội đồng EU (12/6/2026) | Lập trường của Nghị viện (15/9/2026) |
|---|---|---|---|
| Phế liệu thép (mã CN 7204) | Tiền chất, trừ phế liệu sau tiêu dùng | Tiền chất, trừ phế liệu sau tiêu dùng | Xóa dòng; phát thải trước tiêu dùng được báo cáo, không tính |
| Phế liệu nhôm (mã CN 7602) | Tiền chất, trừ phế liệu sau tiêu dùng | Tiền chất, trừ phế liệu sau tiêu dùng | Tiền chất, mọi phế liệu và mảnh vụn nhôm |
| Bằng chứng cho khai báo sau tiêu dùng | Ủy ban châu Âu ngăn chặn khai sai (đoạn 20 phần mở đầu) | Bằng chứng nguồn gốc có thể kiểm chứng, nếu không thì coi là trước tiêu dùng (đoạn 20 phần mở đầu) | Báo cáo thẩm tra sau kiểm tra tại chỗ đối với nhôm; khai khối lượng và loại phế liệu |
| Giá trị mặc định cho nhôm chưa gia công | Không có quy tắc riêng về phế liệu | Không có quy tắc riêng về phế liệu | Một giá trị mặc định bất kể hàm lượng phế liệu (đoạn 14b phần mở đầu) |
| Ngưỡng cho sản phẩm nhôm | Giữ 50 tấn | Giữ 50 tấn | 5 tấn khối lượng tịnh |
| Ngày áp dụng | 1/1/2028 | 1/1/2028 | Không sửa ngày |
Phế liệu nhôm sau tiêu dùng có trở thành tiền chất hay không, phế liệu thép có còn trong danh mục hay không, là những câu hỏi còn bỏ ngỏ và sẽ do vòng đàm phán quyết định. Chưa văn bản nào trong ba văn bản bảo đảm một kết quả cụ thể.
Nhà nhập khẩu EU và doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần làm gì lúc này?
Đối với việc tuân thủ CBAM năm 2026, chưa có gì thay đổi: theo quy tắc hiện hành của giai đoạn chính thức, phế liệu trước và sau tiêu dùng đều mang phát thải gắn liền bằng không, và không văn bản nào trong ba văn bản áp dụng quy tắc tiền chất phế liệu trước năm 2028.
Vì vậy, nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu không cần điều chỉnh khai báo hiện tại do đề xuất này. Nghĩa vụ mua và nộp lại chứng chỉ CBAM thuộc về người khai báo CBAM được cấp phép tại EU; doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không có nghĩa vụ pháp lý theo CBAM.
Lợi ích thương mại của doanh nghiệp Việt Nam gắn với dữ liệu và hồ sơ. Dưới đây là bốn việc cần làm trên thực tế.
- Lưu hồ sơ phế liệu ngay từ bây giờ. Nhà nhập khẩu dựa vào khai báo hàm lượng phế liệu để giảm chi phí CBAM cần lưu giữ chứng từ, dù hiện tại chưa có yêu cầu kiểm chứng tại biên giới: văn bản của Hội đồng EU và văn bản của Nghị viện đều đòi hỏi bằng chứng cho khai báo phế liệu sau tiêu dùng.
- Tách riêng phế liệu trước và sau tiêu dùng trong sổ sách nhà máy. Nhà máy thép lò điện và cơ sở nấu lại nhôm Việt Nam cần ghi chép khối lượng, loại và nguồn gốc của từng lô phế liệu, vì theo lập trường chung của Hội đồng EU, phế liệu không có bằng chứng nguồn gốc sẽ bị coi là phế liệu trước tiêu dùng.
- Xem xét riêng từng kim loại. Theo văn bản của Nghị viện, mọi phế liệu nhôm được tính là tiền chất, còn phế liệu thép trước tiêu dùng chỉ được báo cáo; theo văn bản của Ủy ban châu Âu và Hội đồng EU, chỉ phế liệu trước tiêu dùng của cả hai kim loại được tính.
- Chuẩn bị bằng chứng về nơi nấu chảy và đúc. Chứng chỉ xuất xưởng (mill certificate) ghi rõ cơ sở nơi kim loại được luyện ở dạng lỏng lần đầu là loại bằng chứng mà cả Hội đồng EU và Nghị viện đều hướng tới.
Phát thải từ phế liệu chỉ được đưa vào phép tính khi nhà máy khai báo phát thải thực tế, và trong trường hợp đó, thẩm tra CBAM là bắt buộc (khoản 1 Điều 8).
Cách xác định phát thải gắn liền của hàng hóa và tiền chất được trình bày tại trang phát thải gắn liền trong CBAM.
Quy tắc chống lẩn tránh tại Điều 27, vốn nêu đích danh hành vi thay đổi nhỏ đối với hàng hóa và chia nhỏ lô nhập khẩu một cách giả tạo, cho thấy những công cụ Ủy ban châu Âu đã có trong tay: giám sát, điều tra và đối chiếu dữ liệu hải quan với Hệ thống đăng ký CBAM.
Tính đến ngày 12 tháng 10 năm 2026, chưa có văn bản nào của Ủy ban châu Âu nêu hoạt động gia công thép tại Việt Nam là một hình thức đang bị giám sát.
Quý doanh nghiệp cần hỗ trợ về dữ liệu phát thải hoặc thẩm tra có thể gửi yêu cầu qua trang giới thiệu nhà cung cấp dịch vụ CBAM.
Dịch vụ giới thiệu nhà cung cấp miễn phí cho bên yêu cầu; nhà cung cấp có thể trả cho cbamguide.com một khoản phí giới thiệu, nhưng điều đó không quyết định ai được liệt kê hay được mô tả thế nào.
Câu hỏi thường gặp về kẽ hở phế liệu trong CBAM
Kẽ hở phế liệu trong CBAM đã được bịt chưa?
Chưa. Tính đến ngày 23 tháng 10 năm 2026, chưa có văn bản luật nào được thông qua để bịt kẽ hở phế liệu. Đề xuất của Ủy ban châu Âu tháng 12/2025 và lập trường chung của Hội đồng EU ngày 12 tháng 6 năm 2026 chỉ tính phế liệu trước tiêu dùng là tiền chất. Lập trường của Nghị viện châu Âu ngày 15 tháng 9 năm 2026 coi mọi phế liệu nhôm, kể cả phế liệu sau tiêu dùng, là tiền chất.
Hồ sơ vẫn đang trong quy trình lập pháp: theo báo chí, vòng đàm phán ba bên đầu tiên ngày 20 tháng 10 năm 2026 kết thúc mà không đạt thỏa thuận chung, và vòng thứ hai được đưa tin sẽ diễn ra ngày 30 tháng 11 năm 2026.
Phế liệu trước tiêu dùng theo CBAM gồm những gì?
Phế liệu trước tiêu dùng là kim loại thải ra trong quá trình sản xuất trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng, gồm phoi tiện, ba via, đậu rót và mảnh dập thừa phát sinh trong nhà máy cán và xưởng đúc. Theo đề xuất của Ủy ban châu Âu, từ năm 2028 loại phế liệu này sẽ trở thành tiền chất CBAM được tính phát thải đối với cả thép và nhôm, chấm dứt cách xử lý phát thải bằng không hiện nay. Lập trường của Nghị viện chỉ tính phát thải của loại này đối với nhôm.
Phế liệu sau tiêu dùng theo CBAM gồm những gì?
Phế liệu sau tiêu dùng là kim loại được thu hồi sau khi sản phẩm đã qua sử dụng và bị thải bỏ, như vỏ lon nước giải khát cũ, khung cửa sổ tháo dỡ và phụ tùng xe hết niên hạn. Theo đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU, loại này vẫn mang phát thải bằng không: danh mục tiền chất mới (Phụ lục VIII) gồm phế liệu sắt thép và nhôm "trừ phế liệu sau tiêu dùng".
Lập trường của Nghị viện ngày 15/9/2026 bỏ ngoại lệ đó đối với phế liệu nhôm. Bản giải trình của Ủy ban châu Âu cho rằng tính cả phế liệu sau tiêu dùng có thể làm giảm động lực cho kinh tế tuần hoàn.
Kẽ hở phế liệu có ảnh hưởng đến thép cũng như nhôm không?
Có, nhưng ba văn bản xử lý thép theo những cách khác nhau. Đề xuất của Ủy ban châu Âu và lập trường chung của Hội đồng EU đưa phế liệu thép trước tiêu dùng thành tiền chất; EUROFER phản đối thay đổi này và đề nghị phải có đánh giá tác động riêng trước. Lập trường của Nghị viện xóa dòng phế liệu thép khỏi danh mục tiền chất, nên phát thải của phế liệu thép trước tiêu dùng chỉ được báo cáo chứ không được tính. Khó khăn trong việc kiểm chứng phế liệu sau tiêu dùng là như nhau đối với cả hai kim loại.
Quy tắc tiền chất đối với phế liệu trước tiêu dùng có hiệu lực khi nào?
Ngày áp dụng được đề xuất là 1/1/2028, được quy định tại Điều 2 của COM(2025)989 và không bị thay đổi trong lập trường chung của Hội đồng EU hay trong các sửa đổi của Nghị viện. Ngày này còn phụ thuộc vào việc Nghị viện và Hội đồng EU đạt được và chính thức thông qua một thỏa thuận. Theo báo chí, vòng đàm phán ba bên đầu tiên ngày 20/10/2026 kết thúc mà không đạt thỏa thuận chung, vòng thứ hai được đưa tin sẽ diễn ra ngày 30/11/2026, và tính đến ngày 23/10/2026, quy tắc này chưa phải là luật.
Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu phế liệu hoặc hàng làm từ phế liệu có phải mua chứng chỉ CBAM không?
Không. Phế liệu sắt thép (nhóm 7204) và phế liệu nhôm (nhóm 7602) không thuộc Phụ lục I, và nghĩa vụ mua, nộp lại chứng chỉ CBAM luôn thuộc về người khai báo CBAM được cấp phép tại EU. Hàng làm từ phế liệu, như thép thanh luyện bằng lò điện hay nhôm thỏi nấu lại, thuộc diện CBAM theo mã CN của chính mặt hàng đó. Tính theo giá trị mặc định, nhôm chưa gia công của Việt Nam (mã CN 7601 10 90) nhập khẩu năm 2026 chịu chi phí 25,29 EUR mỗi tấn sản phẩm, ở mức giá 82,32 EUR/tCO₂e.