WTO DS639 เป็นข้อพิพาทอย่างเป็นทางการเพียงคดีเดียวในองค์การการค้าโลก (WTO) ที่ฟ้องมาตรการปรับราคาคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดน (Carbon Border Adjustment Mechanism: CBAM) ของสหภาพยุโรป รัสเซียยื่นคำขอหารือเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2568
รัสเซียกล่าวหาว่า มาตรการปรับราคาคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดนของสหภาพยุโรป ขัดต่อหลักการพื้นฐานของความตกลงทั่วไปว่าด้วยภาษีศุลกากรและการค้า (GATT 1994)
รัสเซียขอให้จัดตั้งคณะผู้พิจารณา (panel) เมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม 2569 สหภาพยุโรปคัดค้านคำขอครั้งแรกในการประชุมองค์กรระงับข้อพิพาท (Dispute Settlement Body: DSB) วันที่ 24 กรกฎาคม 2569
DSB จัดตั้งคณะผู้พิจารณาตามคำขอครั้งที่สองของรัสเซียในการประชุมวันที่ 25 กันยายน 2569 ซึ่งข้อ 6.1 ของความตกลงว่าด้วยการระงับข้อพิพาท (DSU) ทำให้การจัดตั้งในขั้นนี้แทบเป็นไปโดยอัตโนมัติ
ณ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 คณะผู้พิจารณาจัดตั้งแล้วแต่ยังไม่ได้แต่งตั้งผู้พิจารณา และมีสมาชิก WTO 28 รายสงวนสิทธิเป็นบุคคลที่สาม (third party) ไทยเป็นหนึ่งในนั้น (หน้าคดี DS639 ของ WTO สรุปข้อมูลถึงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 อ่านเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569)
ข้อกล่าวหาของรัสเซียครอบคลุมข้อ I II III X และ XI ของ GATT 1994 ความตกลงว่าด้วยกระบวนการขอใบอนุญาตนำเข้า และความตกลงว่าด้วยการอุดหนุนและมาตรการตอบโต้ (SCM Agreement) รวมถึงข้อกล่าวหาว่าการจัดสรรสิทธิการปล่อยแบบให้เปล่า (free allocation) ใน EU ETS เป็นการอุดหนุนการส่งออกที่ต้องห้าม
สำหรับผู้ส่งออกไทย คดีนี้ไม่ได้เลื่อนหรือลดภาระใดเลย หากคำนวณด้วยค่ามาตรฐานอ้างอิง (default value) เหล็กแผ่นรีดร้อนจากไทย (รหัส CN 7208 10 00) ที่นำเข้าในปี 2569 ยังมีต้นทุน 168.08 ยูโรต่อตันสินค้า ที่ราคาใบรับรองไตรมาส 3 ปี 2569 (82.32 ยูโร)
หน้านี้อธิบายข้อกล่าวหาและข้อต่อสู้ของทั้งสองฝ่าย ลำดับขั้นตอนของคดี สถานะของไทยในคดี และเหตุที่ภาวะชะงักงันขององค์กรอุทธรณ์จำกัดผลที่คดีนี้จะให้ได้
WTO DS639 คืออะไร
WTO DS639 คือข้อพิพาทที่รัสเซียฟ้องคัดค้าน CBAM ของสหภาพยุโรปอย่างเป็นทางการภายใต้ความตกลงว่าด้วยการระงับข้อพิพาทของ WTO (DSU) รัสเซียยื่นคำขอหารือเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2568 และคดีนี้เป็นการฟ้อง CBAM ใน WTO อย่างเป็นทางการคดีแรกและคดีเดียวในโลก
มาตรการที่ถูกฟ้องคือระเบียบ (EU) 2023/956 ของรัฐสภายุโรปและคณะมนตรีแห่งสหภาพยุโรป ลงวันที่ 10 พฤษภาคม 2566 ว่าด้วยการจัดตั้งมาตรการปรับราคาคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดน (Regulation (EU) 2023/956)
รัสเซียยังฟ้องกรอบการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าของระบบซื้อขายสิทธิการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของสหภาพยุโรป (EU ETS) ตามข้อบังคับ (Directive) 2003/87/EC หน้าคดีของ WTO เรียกมาตรการชุดนี้ว่า “the CBAM Package”
ที่มาของข้อพิพาทคือการที่รัสเซียส่งออกสินค้าที่ใช้คาร์บอนเข้มข้นไปยังสหภาพยุโรป ได้แก่ เหล็กกล้าจากผู้ผลิตอย่าง Severstal และ NLMK อะลูมิเนียมจาก RUSAL และปุ๋ยจาก EuroChem และ PhosAgro
ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีการรับรองราคาคาร์บอนของรัสเซียสำหรับการหักลดตามมาตรา 9 ผู้นำเข้าสินค้ารัสเซียจึงต้องรับภาระใบรับรอง CBAM (CBAM certificate) เต็มจำนวน
ราคาใบรับรอง CBAM ทางการไตรมาส 3 ปี 2569 อยู่ที่ 82.32 ยูโรต่อตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (tCO2e) ภาระนี้สูงในทั้งสามภาคส่วนหลัก
สหภาพยุโรปปฏิเสธการหารือเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2568 โดยระบุว่าการหารือ “could not be fruitful” (ไม่อาจเกิดผล) การปฏิเสธเช่นนี้ผิดปกติในทางวิธีพิจารณา เพราะภายใต้ DSU ฝ่ายที่ถูกขอหารือแทบทุกรายตอบรับคำขอในฐานะขั้นตอนทางการทูตขั้นแรก
การปฏิเสธนี้ผลักให้ข้อพิพาทเดินหน้าสู่การขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณาอย่างเป็นทางการ ซึ่งรัสเซียยื่นในอีกกว่าหนึ่งปีต่อมา คือวันที่ 10 กรกฎาคม 2569
ไทยเกี่ยวข้องกับข้อพิพาท WTO DS639 อย่างไร
ไทยไม่ได้เป็นผู้ฟ้องและไม่ได้เป็นผู้ถูกฟ้องใน DS639 แต่เป็นหนึ่งในสมาชิก WTO 28 รายที่สงวนสิทธิเป็นบุคคลที่สาม (หน้าคดี DS639 ของ WTO สรุปข้อมูลถึงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 อ่านเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569)
ในบรรดา 28 ราย มีสมาชิกอาเซียนห้าราย ได้แก่ ไทย อินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์ และเวียดนาม ส่วนฟิลิปปินส์ไม่อยู่ในรายชื่อ
ข้อ 10 ของ DSU กำหนดสิทธิของบุคคลที่สามไว้ สมาชิกที่มีผลประโยชน์สำคัญในคดีและได้แจ้งต่อ DSB แล้ว มีสิทธิแถลงต่อคณะผู้พิจารณาและยื่นคำแถลงเป็นลายลักษณ์อักษร (ข้อ 10.2) รวมทั้งได้รับคำแถลงที่คู่พิพาทยื่นสำหรับการประชุมครั้งแรกของคณะผู้พิจารณา (ข้อ 10.3)
สถานะนี้เปิดโอกาสให้ไทยติดตามและแสดงความเห็นต่อการตีความกฎ WTO ที่ใช้กับมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดนได้ โดยไม่ต้องเข้าเป็นคู่พิพาท
ไม่พบถ้อยแถลงของไทยเกี่ยวกับ DS639 ในแหล่งข้อมูลภาครัฐของไทยที่ตรวจสอบ ได้แก่ กระทรวงการต่างประเทศ สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า และกรมการค้าต่างประเทศ (คต.)
จนถึงปัจจุบัน ไทยรับมือกับ CBAM ผ่านความร่วมมือทวิภาคี กรมยุโรป กระทรวงการต่างประเทศ ได้หารือกับ DG TAXUD เมื่อวันที่ 13 มิถุนายน 2568 ร่วมกับหน่วยงานรัฐและภาคเอกชนของไทย เพื่อเตรียมความพร้อมให้ผู้ประกอบการไทย
ในการประชุมคณะกรรมการร่วมไทยและสหภาพยุโรปครั้งที่ 2 ที่กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569 ทั้งสองฝ่ายตกลงเพิ่มความร่วมมือด้านการลดคาร์บอน การเงินสีเขียว และการกำหนดราคาคาร์บอน เพื่อช่วยเตรียมความพร้อมต่อ CBAM (แถลงการณ์ร่วม เผยแพร่โดย EEAS วันที่ 2 ตุลาคม 2569)
การเจรจาความตกลงการค้าเสรีไทยและสหภาพยุโรปรอบที่ 10 จัดขึ้นระหว่างวันที่ 28 กันยายน ถึง 6 ตุลาคม 2569 และยังไม่ได้ข้อสรุป ณ เดือนตุลาคม 2569 ทั้งนี้ ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีมาตรการ ข้อยกเว้น หรือการรับรองใดภายใต้ CBAM ที่ใช้เฉพาะกับไทย
ตารางด้านล่างเปรียบเทียบสถานะของรัสเซียและไทยในข้อพิพาทนี้ ตัวเลขการค้ามาจาก Eurostat Comext DS-045409, 2025 (ดึงข้อมูลเมื่อ 12 ตุลาคม 2569) ส่วนต้นทุนคำนวณตามวิธีที่กฎหมายกำหนด เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569
| ประเด็น | รัสเซีย | ไทย |
|---|---|---|
| บทบาทใน DS639 | ผู้ฟ้อง | บุคคลที่สาม (หนึ่งใน 28 ราย) |
| สหภาพยุโรปนำเข้าสินค้าที่อยู่ใน CBAM (รหัสตามภาคผนวก I) ปี 2568 | EUR 4.89 พันล้าน; 10.40 ล้านตัน | EUR 474.3 ล้าน; 249,323 ตัน |
| สัดส่วนในการนำเข้าจากนอกสหภาพ (มูลค่า / ปริมาณ) | 4.4% / 8.7% | 0.43% / 0.21% |
| สินค้าหลัก | ปุ๋ย เหล็กกึ่งสำเร็จรูป อะลูมิเนียมที่ยังไม่ได้แปรรูป | สกรูและสลักเกลียว (7318) เหล็กกล้าไร้สนิมรีดแบน (7219) โครงสร้างเหล็ก (7308) เหล็กแผ่นรีดร้อน (7208) ลวดเหล็ก (7217) |
| ราคาคาร์บอนในประเทศ | ไม่มีระบบซื้อขายสิทธิระดับชาติและไม่มีภาษีคาร์บอน | ราคาคาร์บอน 200 บาทต่อ tCO2e ในภาษีสรรพสามิตน้ำมัน ตั้งแต่ 23 เมษายน 2568 |
| การหักลดตามมาตรา 9 | ไม่มี | ไม่มี (ยังไม่มีการรับรองประเทศใด) |
| ตัวอย่างต้นทุนตามค่ามาตรฐานอ้างอิง ปี 2569 | เหล็กกึ่งสำเร็จรูป รหัส CN 7207 11 14: 2.2011 ใบรับรองต่อตันสินค้า, EUR 181.19 ต่อตันสินค้า | เหล็กแผ่นรีดร้อน รหัส CN 7208 10 00: 2.0418 ใบรับรองต่อตันสินค้า, EUR 168.08 ต่อตันสินค้า |
| ช่องทางที่ใช้ | ฟ้องคดีใน WTO | ความร่วมมือทวิภาคีและการเจรจาความตกลงการค้าเสรี |
ต้นทุนต่อตันของเหล็กแผ่นรีดร้อนไทยใกล้เคียงกับเหล็กกึ่งสำเร็จรูปของรัสเซีย ทั้งที่ค่ามาตรฐานอ้างอิงของไทย (1.92 tCO2e ต่อตัน) ต่ำกว่าของรัสเซีย (3.210) มาก สาเหตุอยู่ที่เส้นทางการผลิต (production route) ที่ระบุไว้ในแถวของแต่ละประเทศ
แถวเหล็กของไทยส่วนใหญ่ระบุเส้นทาง E (เตาอาร์กไฟฟ้าที่ใช้เศษเหล็ก) ซึ่งมีค่าเบนช์มาร์ก CBAM (CBAM benchmark) ใน Column B เพียง 0.072 สำหรับรหัส CN 7208 การปรับลดตามการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่า (free allocation adjustment) จึงเหลือเพียง 0.975 × 0.072 = 0.0702 ต่อตัน
ส่วนแถวของรัสเซียระบุเส้นทาง C (เตาถลุงเหล็กและเตาผลิตเหล็กกล้าแบบเป่าออกซิเจน หรือ BF-BOF) ซึ่งมีค่าเบนช์มาร์ก 1.364 การปรับลดจึงเท่ากับ 1.3299 ต่อตัน (ระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2025/2620 ภาคผนวก ข้อ 5.1 และ 5.3)
ตัวเลขทั้งหมดเป็นค่าประมาณที่คำนวณจากค่ามาตรฐานอ้างอิงและค่าเบนช์มาร์กทางการ (ระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2025/2621 และ 2025/2620) ตัวเลขที่มีผลผูกพันคือตัวเลขในแบบแสดงรายการ CBAM ของผู้นำเข้า
ท่านคำนวณสินค้าของท่านได้ที่ เครื่องคำนวณ CBAM และดูภาพรวมของไทยได้ที่ CBAM กับประเทศไทย
ข้อกล่าวหาทางกฎหมายของรัสเซียใน WTO DS639
ข้อกล่าวหาของรัสเซียใน DS639 ส่วนใหญ่อ้าง GATT 1994 ประกอบกับความตกลงว่าด้วยกระบวนการขอใบอนุญาตนำเข้าและความตกลง SCM โดยรัสเซียระบุบทบัญญัติเหล่านี้ไว้ครบตั้งแต่คำขอหารือเมื่อเดือนพฤษภาคม 2568
คำขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณาเมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม 2569 นำบทบัญญัติชุดเดียวกันนี้เข้าสู่การพิจารณา หน้าคดีของ WTO ระบุข้อ I:1 II:1(a) II:1(b) III:1 III:2 III:4 VI X:3(a) XI:1 และ XVI ของ GATT 1994 พร้อมพิธีสารการภาคยานุวัติของบัลแกเรีย โครเอเชีย เอสโตเนีย ลัตเวีย และลิทัวเนีย
แนวข้อกล่าวหาหลักหกประการของรัสเซียใน DS639 มีดังนี้
- ข้อ I ของ GATT (หลักการปฏิบัติเยี่ยงชาติที่ได้รับความอนุเคราะห์ยิ่ง หรือ MFN): รัสเซียโต้แย้งว่า CBAM ปฏิบัติต่อผู้ส่งออกจากประเทศต่าง ๆ ไม่เท่ากัน โดยแบ่งตามว่าประเทศนั้นมีระบบราคาคาร์บอนหรือไม่ ประเทศที่มีราคาคาร์บอนมีสิทธิได้รับการหักลดตามมาตรา 9 ของ CBAM แต่รัสเซียไม่มีราคาคาร์บอนที่เข้าเกณฑ์จึงไม่ได้รับการหักลดนี้ รัสเซียเห็นว่าประโยชน์ทางการค้านี้ไม่ได้ให้แก่สมาชิก WTO ทุกรายอย่างเท่าเทียม
- ข้อ II ของ GATT (การผูกพันอัตราอากร): รัสเซียโต้แย้งว่า CBAM มีผลเป็นค่าธรรมเนียมที่เรียกเก็บจากสินค้านำเข้าเกินอัตราที่ผูกพันไว้ในตารางข้อผูกพันของสหภาพยุโรป (ข้อ II:1(a) และ (b))
- ข้อ III ของ GATT (หลักการปฏิบัติเยี่ยงคนชาติ): รัสเซียโต้แย้งว่า CBAM สร้างภาระแก่สินค้านำเข้า โดยที่สินค้าซึ่งผลิตในสหภาพไม่มีภาระที่เทียบเท่ากัน ผู้ผลิตเหล็กและซีเมนต์ในสหภาพจ่ายราคาคาร์บอนใน EU ETS ก็จริง แต่ได้รับการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าจำนวนมาก ขณะที่สินค้านำเข้าจากรัสเซียไม่ได้รับการผ่อนปรนในระดับเดียวกัน
- ข้อ X ของ GATT (ความโปร่งใสและการเผยแพร่): รัสเซียโต้แย้งว่ากฎการคำนวณจำนวนใบรับรอง CBAM โดยเฉพาะการคำนวณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกฝังตัว (embedded emissions) วิธีใช้ค่ามาตรฐานอ้างอิง และเกณฑ์การมีสิทธิหักลดตามมาตรา 9 ขาดความชัดเจนตามที่ข้อ X กำหนด
- ข้อ XI ของ GATT และความตกลงว่าด้วยกระบวนการขอใบอนุญาตนำเข้า: รัสเซียอ้างข้อห้ามการจำกัดการนำเข้าที่ไม่ใช่อากร (ข้อ XI:1) และข้อ 1.2 1.3 และ 3.2 ของความตกลงว่าด้วยกระบวนการขอใบอนุญาตนำเข้า บทสรุปคดีของ WTO ระบุเพียงเลขบทบัญญัติ โดยไม่ได้อธิบายข้อโต้แย้ง
- ความตกลง SCM: รัสเซียโต้แย้งว่าการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าใน EU ETS แก่ผู้ผลิตเหล็ก ซีเมนต์ และอะลูมิเนียมในสหภาพ เป็นการอุดหนุนการส่งออกที่ต้องห้าม หรือการอุดหนุนที่ก่อความเสียหายร้ายแรงต่อผู้ผลิตรัสเซีย ข้อกล่าวหานี้กว้างที่สุด เพราะหากรัสเซียชนะ ผลจะกระทบกรอบการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าของ EU ETS ทั้งระบบ ไม่ใช่เพียง CBAM
ในบรรดาข้อกล่าวหาทั้งหมด ข้อกล่าวหาตามข้อ I เกี่ยวข้องกับไทยโดยตรงที่สุด ไทยมีราคาคาร์บอน 200 บาทต่อ tCO2e อยู่ในภาษีสรรพสามิตน้ำมัน
อย่างไรก็ตาม ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีการรับรองราคาคาร์บอนของประเทศใดภายใต้มาตรา 9 รวมถึงไทย และระเบียบการบังคับใช้ตามมาตรา 9 ยังไม่ได้รับการรับรอง
หากระเบียบการบังคับใช้ดังกล่าวได้รับการรับรองและบางประเทศเริ่มได้รับการหักลด การปฏิบัติที่แตกต่างกันระหว่างประเทศที่มีและไม่มีราคาคาร์บอนจะเกิดขึ้นจริง ซึ่งเป็นประเด็นที่ข้อกล่าวหาตามข้อ I มุ่งเป้าโดยตรง รายละเอียดเงื่อนไขอยู่ที่ CBAM มาตรา 9
ข้อต่อสู้ของสหภาพยุโรปภายใต้ข้อ XX ของ GATT
สหภาพยุโรปปกป้อง CBAM โดยอาศัยข้อยกเว้นทั่วไปตามข้อ XX ของ GATT เป็นหลัก โดยเฉพาะอนุวรรค (b) และ (g)
เนื่องจาก ณ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีการแต่งตั้งผู้พิจารณาและยังไม่มีคำแถลงเป็นลายลักษณ์อักษร ข้อต่อสู้ด้านล่างจึงมาจากจุดยืนที่สหภาพยุโรปแสดงต่อสาธารณะ ซึ่งยืนยันว่า CBAM ไม่เลือกปฏิบัติและสอดคล้องกับกฎ WTO
ข้อต่อสู้สามแนวของสหภาพยุโรปใน WTO DS639 มีดังนี้
- ข้อ XX(b) ของ GATT: สหภาพยุโรปโต้แย้งว่า CBAM เป็นมาตรการที่ “necessary to protect human, animal or plant life or health” (จำเป็นเพื่อคุ้มครองชีวิตหรือสุขภาพของมนุษย์ สัตว์ หรือพืช) เพราะช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของโลก มาตรฐานความจำเป็นกำหนดให้มาตรการต้องเป็นทางเลือกที่จำกัดการค้าน้อยที่สุดเท่าที่มีอยู่อย่างสมเหตุสมผล สหภาพยุโรปเห็นว่าระบบใบรับรองที่ผูกกับราคาคาร์บอนในสหภาพทำให้ต้นทุนเท่าเทียมกันโดยไม่เกินความจำเป็น
- ข้อ XX(g) ของ GATT: สหภาพยุโรปโต้แย้งว่า CBAM เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้แล้วหมดไป ได้แก่ ความสามารถของบรรยากาศในการรองรับก๊าซเรือนกระจก และบังคับใช้ควบคู่กับข้อจำกัดที่ EU ETS กำหนดแก่ผู้ผลิตในสหภาพ สหภาพยุโรปต้องแสดงว่า CBAM และ EU ETS เป็นนโยบายชุดเดียวที่ใช้ทั้งภายในสหภาพและที่ชายแดน ไม่ใช่ข้อจำกัดทางการค้าที่แยกเป็นเอกเทศ
- ข้อโต้แย้งเรื่องการไม่เลือกปฏิบัติ (วรรคนำของข้อ XX หรือ chapeau): หากคณะผู้พิจารณาเห็นว่า CBAM ขัดข้อผูกพันของ GATT ในบางด้าน มาตรการก็ยังต้องผ่านวรรคนำ ซึ่งกำหนดว่ามาตรการต้องไม่เป็น “arbitrary or unjustifiable discrimination” (การเลือกปฏิบัติตามอำเภอใจหรืออย่างไม่มีเหตุผลอันสมควร) ระหว่างประเทศที่มีเงื่อนไขเดียวกัน สหภาพยุโรปโต้แย้งว่าประเทศที่มีและไม่มีราคาคาร์บอนอยู่ในเงื่อนไขที่ต่างกันโดยข้อเท็จจริง การปฏิบัติที่ต่างกันตามมาตรา 9 จึงมีเหตุผลรองรับ
ในการโต้แย้งข้อกล่าวหาตามข้อ III สหภาพยุโรปชี้ว่าฐานทางกฎหมายของ CBAM คือมาตรา 192(1) ของสนธิสัญญาว่าด้วยการดำเนินงานของสหภาพยุโรป (TFEU) ซึ่งเป็นฐานด้านนโยบายสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่นโยบายการค้า
สหภาพยุโรปเห็นว่า CBAM เพียงสะท้อนต้นทุนคาร์บอนที่ผู้ผลิตในสหภาพแบกรับ ไม่ได้เรียกเก็บเกินกว่านั้น
เมื่อนับรวมการลดการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าตามตารางปี 2569 ถึง 2577 ตัวประกอบ CBAM (CBAM factor) อยู่ที่ร้อยละ 97.5 ในปี 2569 และจะไม่ใช้ตัวประกอบ CBAM อีกตั้งแต่ปี 2577 (มาตรา 10a(1a) ของข้อบังคับ (Directive) 2003/87/EC)
ลำดับเหตุการณ์ของข้อพิพาท WTO DS639
ตารางด้านล่างสรุปเหตุการณ์สำคัญของ WTO DS639 ตั้งแต่การยื่นคำขอจนถึงสถานะ ณ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569
| วันที่ | เหตุการณ์ | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| 12 พฤษภาคม 2568 | รัสเซียยื่นคำขอหารือ DS639 ต่อ DSB | การฟ้อง CBAM ใน WTO อย่างเป็นทางการครั้งแรกของโลก |
| 22 พฤษภาคม 2568 | สหภาพยุโรปปฏิเสธการหารือ ระบุว่า “could not be fruitful” | การปฏิเสธที่ผิดปกติ เร่งให้คดีไปสู่คณะผู้พิจารณา |
| มิถุนายน ถึง กรกฎาคม 2568 | รัสเซียมีสิทธิขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณาหลัง 60 วัน | ข้อ 4.7 ของ DSU มีผลเมื่อการหารือล้มเหลว |
| กรกฎาคม 2568 ถึง มิถุนายน 2569 | รัสเซียถือสิทธิไว้แต่ยังไม่ใช้ | คดีค้างอยู่หลังขั้นการหารือกว่าหนึ่งปี |
| 10 กรกฎาคม 2569 | รัสเซียขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณา | บันทึกในหน้าคดี DS639 ของ WTO และเป็นคำขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณาครั้งแรกของโลกต่อมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดน |
| 24 กรกฎาคม 2569 | สหภาพยุโรปคัดค้านคำขอครั้งแรกในการประชุม DSB จึงยังไม่มีการจัดตั้ง | ผู้ถูกฟ้องขัดขวางได้เฉพาะคำขอครั้งแรก สหภาพยุโรปยืนยันการปฏิเสธการหารืออีกครั้งโดยอ้างการรุกรานยูเครนของรัสเซีย |
| 25 กันยายน 2569 | DSB จัดตั้งคณะผู้พิจารณาตามคำขอครั้งที่สอง | ผู้ถูกฟ้องขัดขวางคำขอครั้งที่สองไม่ได้ ตามข้อ 6.1 ของ DSU การจัดตั้งเป็นไปโดยหลักฉันทามติย้อนกลับ หน้าคดีของ WTO (สรุปข้อมูลถึงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569) ระบุสมาชิก 28 รายเป็นบุคคลที่สาม |
| ณ 12 พฤศจิกายน 2569 | จัดตั้งแล้วแต่ยังไม่แต่งตั้งผู้พิจารณา | ขั้นต่อไปคือการเลือกผู้พิจารณาตามข้อ 8 ของ DSU ยังไม่มีการไต่สวนหรือรายงาน กรอบเวลามาตรฐานชี้ว่ารายงานจะออกในช่วงปี 2570 ถึง 2571 |
| หลังรายงาน (ยังไม่ถึง) | คู่พิพาทอุทธรณ์ต่อองค์กรอุทธรณ์ได้เมื่อคณะผู้พิจารณาวินิจฉัย | องค์กรอุทธรณ์ไม่ทำงานตั้งแต่ธันวาคม 2562 จึงไม่มีกลไกอุทธรณ์ที่ผูกพัน |
การจัดตั้งคณะผู้พิจารณาเมื่อ 25 กันยายน 2569 เปลี่ยนแปลงอะไรในกระบวนการพิจารณาคดี
DSB จัดตั้งคณะผู้พิจารณา DS639 เมื่อวันที่ 25 กันยายน 2569 ตามคำขอครั้งที่สองของรัสเซีย ทำให้ DS639 เป็นข้อพิพาทเรื่องมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดนคดีแรกในโลกที่มีคณะผู้พิจารณาของ WTO
ในการประชุม DSB วันที่ 24 กรกฎาคม 2569 สหภาพยุโรปคัดค้านคำขอครั้งแรก คณะผู้พิจารณาจึงยังไม่ได้จัดตั้ง สหภาพยุโรปยังใช้การประชุมครั้งนั้นยืนยันการปฏิเสธการหารือ โดยอ้างการรุกรานยูเครนของรัสเซีย
ตามแนวปฏิบัติของ WTO ผู้ถูกฟ้องขัดขวางได้เฉพาะคำขอครั้งแรกเท่านั้น
รัสเซียยื่นคำขออีกครั้ง และในการประชุมวันที่ 25 กันยายน 2569 การจัดตั้งก็แทบเป็นไปโดยอัตโนมัติ เพราะข้อ 6.1 ของ DSU กำหนดให้จัดตั้งคณะผู้พิจารณาอย่างช้าที่สุดในการประชุมครั้งที่สองที่คำขอนั้นอยู่ในวาระ
การจัดตั้งจะไม่เกิดขึ้นก็ต่อเมื่อ DSB มีฉันทามติไม่จัดตั้ง ซึ่งเรียกว่าฉันทามติย้อนกลับ (reverse consensus) และรัสเซียเองต้องร่วมในฉันทามตินั้นด้วย
หน้าคดี DS639 ของ WTO (สรุปข้อมูลถึงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 อ่านเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569) ระบุสมาชิก 28 รายที่สงวนสิทธิเป็นบุคคลที่สาม รายชื่อด้านล่างเรียงตามลำดับในหน้าคดี
- อาร์เจนตินา ออสเตรเลีย บราซิล แคนาดา จีน โคลอมเบีย เอกวาดอร์
- ไอซ์แลนด์ อินเดีย อินโดนีเซีย ญี่ปุ่น คาซัคสถาน เกาหลีใต้ มาเลเซีย
- นิวซีแลนด์ นอร์เวย์ ปารากวัย ซาอุดีอาระเบีย สิงคโปร์ แอฟริกาใต้ สวิตเซอร์แลนด์
- ตุรกี (Türkiye) ไทเปจีน (Chinese Taipei) ไทย สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ สหราชอาณาจักร สหรัฐอเมริกา และเวียดนาม (Viet Nam)
จำนวนบุคคลที่สามที่มากเช่นนี้แสดงว่าคู่ค้าหลายประเทศมอง DS639 เป็นคดีทดสอบสำหรับมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดนโดยรวม
อ่านเรื่องการคัดค้านเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคมได้ที่ EU blocks Russia's first WTO panel request in DS639 (ภาษาอังกฤษ) และเรื่องการจัดตั้งคณะผู้พิจารณาได้ที่ WTO establishes DS639 panel on EU CBAM (ภาษาอังกฤษ)
ขอบเขตอำนาจของคณะผู้พิจารณาครอบคลุมคำขอของรัสเซียทั้งหมด ได้แก่ ข้อ I II III X และ XI ของ GATT ความตกลงว่าด้วยกระบวนการขอใบอนุญาตนำเข้า และความตกลง SCM
ข้อกล่าวหาว่าการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าใน EU ETS เป็นการอุดหนุนการส่งออกที่ต้องห้ามตามความตกลง SCM ซึ่งอ้างประกอบกับข้อ VI และ XVI ของ GATT ทำให้กรอบการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าของ EU ETS เอง ไม่ใช่เพียง CBAM เข้าสู่การพิจารณาของคณะผู้พิจารณา WTO เป็นครั้งแรก
ขั้นต่อไปคือการแต่งตั้งผู้พิจารณา โดยคู่พิพาทตกลงเลือกร่วมกัน หากตกลงกันไม่ได้ภายใน 20 วันนับจากวันจัดตั้ง ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งขอให้ผู้อำนวยการใหญ่ WTO เป็นผู้แต่งตั้งได้ตามข้อ 8.7 ของ DSU
ณ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 หน้าคดีของ WTO ซึ่งสรุปข้อมูลถึงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่บันทึกวันแต่งตั้งผู้พิจารณา
หลังแต่งตั้งแล้ว กรอบเวลามาตรฐาน 12 ถึง 18 เดือนก่อนออกรายงาน ทำให้รายงานคณะผู้พิจารณา DS639 จะออกในช่วงปี 2570 ถึง 2571 และภาวะชะงักงันขององค์กรอุทธรณ์ทำให้แม้แต่รายงานนั้นก็อาจไม่มีผลผูกพัน
อ่านรายละเอียดการยื่นคำขอและผลที่ตามมาได้ที่ Russia requests WTO panel establishment in DS639 (ภาษาอังกฤษ)
จดหมายข่าวภาษาอังกฤษ ส่งการแจ้งเตือนราคาใบรับรอง CBAM และการเปลี่ยนแปลงกฎระเบียบที่สำคัญ พร้อมข่าวสารเกี่ยวกับ CBAM ทุกสัปดาห์ ไม่มีสแปม ยกเลิกได้ทุกเมื่อ
เราเก็บเฉพาะอีเมลของท่านเพื่อส่งการแจ้งเตือนนี้ นโยบายความเป็นส่วนตัว (ภาษาอังกฤษ)
ทำไมวิกฤตองค์กรอุทธรณ์จึงสำคัญต่อ DS639
องค์กรอุทธรณ์ (Appellate Body) ของ WTO หยุดทำงานมาตั้งแต่เดือนธันวาคม 2562 และนี่คือปัญหาเชิงโครงสร้างหลักที่ทำให้ผลของ DS639 บังคับใช้ไม่ได้
สหรัฐอเมริกาขัดขวางการแต่งตั้งสมาชิกใหม่ ทำให้องค์กรอุทธรณ์ไม่ครบองค์ประชุม ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 องค์กรอุทธรณ์ยังคงชะงักงัน
สำหรับ DS639 หากคณะผู้พิจารณาวินิจฉัยให้สหภาพยุโรปแพ้ สหภาพยุโรปอุทธรณ์ “into the void” (เข้าสู่ความว่างเปล่า) ได้ การอุทธรณ์นั้นชอบด้วยกระบวนการ แต่ไม่มีองค์กรใดรับพิจารณา คำวินิจฉัยจึงค้างอยู่โดยไม่มีกำหนดและบังคับไม่ได้
กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้คณะผู้พิจารณาจะวินิจฉัยให้รัสเซียชนะ รัสเซียก็ไม่อาจบังคับให้สหภาพยุโรปปฏิบัติตามผ่านขั้นตอนการอุทธรณ์และการตอบโต้ตามปกติได้
ข้อตกลงอนุญาโตตุลาการอุทธรณ์ชั่วคราวแบบพหุภาคี (MPIA) ที่สมาชิก WTO กลุ่มหนึ่งจัดตั้งขึ้นในปี 2563 เพื่อใช้แทนองค์กรอุทธรณ์ ใช้กับ DS639 ไม่ได้ เพราะ MPIA ใช้เฉพาะระหว่างภาคี และสหภาพยุโรปเป็นภาคีแต่รัสเซียไม่ได้เป็น
ผลในทางปฏิบัติคือ WTO DS639 ไม่น่าจะให้ผลผูกพันที่บังคับให้สหภาพยุโรปแก้ไข CBAM
รัสเซียฟ้อง DS639 เพราะอะไร: การส่งออกสินค้า CBAM ไปสหภาพยุโรป
การตัดสินใจฟ้อง WTO DS639 ของรัสเซียสะท้อนแรงกดดันสามด้านที่ซ้อนทับกัน ไม่ได้มาจากการคำนวณต้นทุนการปฏิบัติตามเพียงอย่างเดียว
ด้านแรก การค้าสินค้า CBAM ระหว่างรัสเซียกับสหภาพยุโรปกระจุกตัว ในปี 2568 สหภาพยุโรปนำเข้าสินค้าที่อยู่ใน CBAM (รหัสตามภาคผนวก I) จากรัสเซียมูลค่า 4.89 พันล้านยูโร ปริมาณ 10.40 ล้านตัน คิดเป็นร้อยละ 4.4 ของมูลค่า และร้อยละ 8.7 ของปริมาณการนำเข้าจากนอกสหภาพ (Eurostat Comext DS-045409, 2025)
รัสเซียเป็นแหล่งนำเข้าปุ๋ยอันดับหนึ่งของสหภาพ (4.92 ล้านตัน ร้อยละ 24.5 ของการนำเข้าจากนอกสหภาพตามปริมาณ) และเหล็กกึ่งสำเร็จรูปอันดับหนึ่ง (3.87 ล้านตัน ร้อยละ 38.0) รวมทั้งส่งอะลูมิเนียมที่ยังไม่ได้แปรรูป (unwrought aluminium รหัส CN 7601) 303,000 ตัน
ปุ๋ยจากรัสเซียยังต้องเสียอากรเพิ่มเติมตามระเบียบ (EU) 2025/1227 นอกเหนือจากอากรตามมูลค่าร้อยละ 6.5 และต้นทุนใบรับรอง CBAM ตามตารางด้านล่าง
| วันที่มีผล | อากรเพิ่มเติมต่อตัน (ปุ๋ยจากรัสเซีย) |
|---|---|
| 1 กรกฎาคม 2568 | EUR 40 ถึง 45 |
| 1 กรกฎาคม 2569 | EUR 60 ถึง 70 |
| 1 กรกฎาคม 2570 | EUR 80 ถึง 95 |
| 1 กรกฎาคม 2571 | EUR 315 ถึง 430 |
การนำเข้ายูเรียจากรัสเซียไม่ได้ลดลงตลอดปี 2568 (1.90 ล้านตัน เทียบกับ 1.72 ล้านตันในปี 2567) การนำเข้าลดลงอย่างรุนแรงในปี 2569 ข้อมูลรายเดือนของ Eurostat แสดงการนำเข้า 114,000 ตันในช่วงเดือนมกราคมถึงกรกฎาคม 2569 เทียบกับ 1.39 ล้านตันในช่วงเดียวกันของปีก่อน
ด้านที่สอง ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ไม่มีการรับรองราคาคาร์บอนของรัสเซียตามมาตรา 9 ผู้นำเข้าสินค้ารัสเซียจึงไม่ได้รับการหักลด ค่ามาตรฐานอ้างอิงของเหล็กกึ่งสำเร็จรูปจากรัสเซีย (รหัส CN 7207 11 14) คือ 3.210 tCO2e ต่อตัน หรือ 3.531 เมื่อรวมส่วนปรับเพิ่ม (mark-up) ร้อยละ 10 ของปี 2569
หลังหักการปรับลดตามการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่า (0.975 × ค่าเบนช์มาร์ก 1.364 = 1.3299) ผู้นำเข้าต้องส่งมอบ (surrender) 2.2011 ใบรับรองต่อตันสินค้า คิดเป็น 181.19 ยูโรต่อตันสินค้าที่ราคาไตรมาส 3 ปี 2569 (82.32 ยูโร) เทียบกับ 290.67 ยูโรก่อนหักการปรับลด และไม่มีการหักลดตามมาตรา 9
ด้านที่สาม DS639 เป็นเครื่องมือทางการเมือง การฟ้องคดีส่งสัญญาณไปยังประเทศผู้ส่งออกอื่น โดยเฉพาะอินเดีย ตุรกี และกลุ่ม BASIC (บราซิล แอฟริกาใต้ อินเดีย และจีน) ว่าช่องทางกฎหมายใน WTO ยังเปิดอยู่ และสหภาพยุโรปไม่อาจถือว่า CBAM ปลอดจากการท้าทาย
สมาชิก WTO หลายราย เช่น อินเดีย ยกเรื่อง CBAM ขึ้นในคณะกรรมการการค้าและสิ่งแวดล้อมของ WTO โดยไม่ได้ฟ้องคดี ขณะที่การฟ้องอย่างเป็นทางการของรัสเซียสร้างบันทึกทางกฎหมายและฐานข้อเท็จจริงที่ประเทศอื่นติดตาม เข้าร่วม หรือนำไปต่อยอดได้
WTO DS639 หมายความว่าอย่างไรต่อการปฏิบัติตาม CBAM
WTO DS639 ไม่ได้ระงับ เลื่อน หรือเปลี่ยนหน้าที่ภายใต้ CBAM ของสหภาพยุโรป ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569
ระเบียบ (EU) 2023/956 ยังมีผลบังคับเต็มที่ ตามที่แก้ไขโดยระเบียบ (EU) 2025/2083 ลงวันที่ 8 ตุลาคม 2568 ซึ่งแก้ไขระเบียบ (EU) 2023/956 (Omnibus) ระยะบังคับใช้เต็มรูปแบบ (definitive period) เริ่มวันที่ 1 มกราคม 2569 ดูคำอธิบายตัวบทฉบับเต็มได้ที่ CBAM regulation (ภาษาอังกฤษ)
ผู้ยื่นแบบแสดงรายการ CBAM ที่ได้รับอนุญาต (authorised CBAM declarant) ต้องยื่นแบบแสดงรายการ CBAM ประจำปี (CBAM declaration) และส่งมอบใบรับรองสำหรับสินค้าที่นำเข้าในปี 2569 ภายในวันที่ 30 กันยายน 2570 (ค.ศ. 2027) (มาตรา 6(1) และมาตรา 22(1))
คำวินิจฉัยของคณะผู้พิจารณา WTO ไม่ได้แก้ไขกฎหมายสหภาพยุโรปโดยตรง กฎหมายสหภาพยุโรปเปลี่ยนได้ผ่านกระบวนการนิติบัญญัติของสหภาพยุโรปหรือคำพิพากษาของศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป (CJEU) เท่านั้น
ฐานทางกฎหมายตามมาตรา 192(1) ของ TFEU ช่วยเสริมการป้องกันนี้ เนื่องจาก CBAM ถูกวางไว้เป็นกฎหมายสิ่งแวดล้อม สหภาพยุโรปจึงยืนยันว่าเขตอำนาจหลักอยู่ที่ศาลและกระบวนการทางการเมืองของสหภาพ ไม่ใช่คณะผู้พิจารณาของ WTO
โครงสร้างนี้เป็นการเลือกโดยเจตนา หากใช้ฐานตามมาตรา 114 ของ TFEU (ตลาดภายใน) มาตรการจะเปราะบางต่อข้อกล่าวหาตามข้อ III มากกว่า ขณะที่มาตรา 192(1) ผูกมาตรการไว้กับอำนาจด้านสิ่งแวดล้อมของสหภาพ ซึ่งเชื่อมโยงกับข้อต่อสู้ตามข้อ XX(b) และ XX(g) ได้โดยตรงกว่า
DS639 จะมีผลในทางปฏิบัติต่อผู้นำเข้าในสหภาพยุโรปเพียงสองกรณี กรณีแรก หากคณะผู้พิจารณาพบว่าบางส่วนของ CBAM ขัดกฎ WTO และสหภาพยุโรปแก้ไขบางองค์ประกอบ เช่น วิธีหักลดตามมาตรา 9 หรือการใช้ค่ามาตรฐานอ้างอิง ข้อกำหนดในการปฏิบัติตามก็อาจเปลี่ยนไป
กรณีที่สอง หาก DS639 เพิ่มแรงกดดันทางการทูตให้สหภาพยุโรปเจรจาข้อตกลงทวิภาคีเพื่อรับรองราคาคาร์บอน ก็อาจเกิดช่องทางหักลดตามมาตรา 9 ใหม่สำหรับรัสเซียหรือประเทศอื่น อย่างไรก็ดี ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีกรณีใดใกล้จะเกิดขึ้น
ผู้ส่งออกไทยควรทำอะไรระหว่างที่คดี DS639 ยังไม่สิ้นสุด
ผู้ส่งออกไทยไม่มีเหตุผลที่จะรอผลคดี เพราะรายงานคณะผู้พิจารณาจะออกเร็วที่สุดในช่วงปี 2570 ถึง 2571 ขณะที่ผู้นำเข้าในสหภาพยุโรปต้องยื่นแบบแสดงรายการสำหรับสินค้าปี 2569 ภายในวันที่ 30 กันยายน 2570
ผู้ประกอบกิจการโรงงาน (operator) ในไทยไม่มีหน้าที่ตามกฎหมายภายใต้ CBAM แต่ราคาที่ผู้ซื้อในสหภาพยุโรปยินดีจ่ายขึ้นอยู่กับข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ได้รับจากโรงงาน ขั้นตอนที่ควรดำเนินการมีห้าข้อ ดังนี้
- ตรวจสอบรหัส CN ของสินค้า และค่ามาตรฐานอ้างอิงในตารางประเทศไทยของภาคผนวก I ของระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2025/2621 ซึ่งแก้ไขโดยระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2026/1740 ดูที่ ค่ามาตรฐานอ้างอิงสำหรับผู้ส่งออก
- คำนวณการปล่อยจริงของสถานประกอบการ (installation) ตามระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2025/2547 และเปรียบเทียบกับค่ามาตรฐานอ้างอิงที่บวกส่วนปรับเพิ่ม ดูวิธีที่ การคำนวณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกฝังตัว
- เตรียมรายงานสรุปการปล่อย 16 รายการข้อมูล (summary emissions report) เป็นภาษาอังกฤษ ตามภาคผนวก IV ข้อ 1.2 ของระเบียบการบังคับใช้ (EU) 2025/2547
- วางแผนการทวนสอบ (verification) กับผู้ทวนสอบที่ได้รับการรับรองระบบงาน (accredited verifier) จากหน่วยรับรองระบบงานแห่งชาติของประเทศสมาชิกสหภาพยุโรป ดูที่ การทวนสอบสำหรับผู้ส่งออก
- พิจารณาลงทะเบียนในส่วน O3CI ของระบบทะเบียน CBAM (operator portal) ซึ่งเป็นทางเลือก (มาตรา 10) เพื่อแบ่งปันข้อมูลที่ทวนสอบแล้วกับผู้ซื้อทุกรายในสหภาพ ดูที่ ส่วน O3CI สำหรับผู้ประกอบกิจการโรงงาน
นอกจาก DS639 มีประเทศใดคัดค้าน CBAM อีกบ้าง
WTO DS639 เป็นเพียงส่วนหนึ่งของการคัดค้าน CBAM ทางการค้าที่มีอยู่หลายช่องทาง แต่ยังเป็นคดี WTO อย่างเป็นทางการเพียงคดีเดียว ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569
การคัดค้าน CBAM อื่นที่ยกขึ้นใน WTO
อินเดียยกเรื่อง CBAM ขึ้นในคณะกรรมการการค้าและสิ่งแวดล้อมของ WTO รวมทั้งในการเจรจาความตกลงการค้าเสรีระหว่างสหภาพยุโรปกับอินเดีย และเป็นหนึ่งในบุคคลที่สาม 28 รายของ DS639
การเจรจาความตกลงการค้าเสรีดังกล่าวสรุปผลเมื่อวันที่ 27 มกราคม 2569 และคณะกรรมาธิการยุโรประบุชัดว่าไม่ได้ให้คำมั่นว่าจะเปลี่ยนหน้าที่ภายใต้ CBAM หรือให้อินเดียได้รับการปฏิบัติที่ดีกว่า
มีรายงานว่าร่างตัวบทมีเพียงข้อบทว่าด้วยการไม่เลือกปฏิบัติ ซึ่งประกันว่าหากสหภาพยุโรปให้ความยืดหยุ่นด้าน CBAM แก่ประเทศอื่น อินเดียจะไม่ได้รับการปฏิบัติที่ด้อยกว่าประเทศที่สามอื่น ทั้งนี้ อินเดียยังไม่ได้ยื่นฟ้องคดีต่อ WTO อย่างเป็นทางการ
อินเดียโต้แย้งว่า CBAM ขัดหลักความรับผิดชอบร่วมกันในระดับที่แตกต่าง (Common But Differentiated Responsibilities: CBDR) ของ UNFCCC หลัก CBDR ไม่มีสถานะโดยตรงภายใต้ GATT แต่อาจมีผลต่อการวิเคราะห์ความได้สัดส่วนตามข้อ XX
ในปี 2568 ตุรกี (Türkiye) เป็นแหล่งนำเข้าสินค้าที่อยู่ใน CBAM อันดับหนึ่งของสหภาพยุโรปตามปริมาณ ที่ 14.81 ล้านตัน มูลค่า 10.83 พันล้านยูโร (Eurostat Comext DS-045409, 2025) แต่ตุรกีเลือกคัดค้านผ่านช่องทางทวิภาคี ไม่ใช่ WTO
ตุรกีโต้แย้งว่าความตกลงสหภาพศุลกากรระหว่างสหภาพยุโรปกับตุรกีปี 2538 ให้สิทธิผู้ส่งออกตุรกีได้รับการปฏิบัติเทียบเท่าผู้ผลิตในสหภาพ
ข้อโต้แย้งนี้ต้องวินิจฉัยผ่านกลไกระงับข้อพิพาทแบบทวิภาคีหรือศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป ไม่ใช่กระบวนการระงับข้อพิพาทของ WTO
สหรัฐอเมริกาวิจารณ์ CBAM แต่ไม่ได้ฟ้องต่อ WTO นาย Andrew Puzder เอกอัครราชทูตสหรัฐฯ ประจำสหภาพยุโรป เรียก CBAM ว่าเป็นอากรศุลกากร “by a different name” (ในชื่ออื่น) ในบทความใน Financial Times เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม 2569
คณะกรรมาธิการยุโรปตอบโต้ในวันถัดมาว่ากลไกนี้ไม่เลือกปฏิบัติและสอดคล้องกับกฎ WTO อ่านรายละเอียดได้ที่ US ambassador calls CBAM a tariff, EU rebuts (ภาษาอังกฤษ)
เมื่อวันที่ 8 ตุลาคม 2569 สำนักงานผู้แทนการค้าสหรัฐฯ (USTR) เปิดรับความคิดเห็นเรื่อง CBAM ของสหภาพยุโรปในสำนวน USTR-2026-0661 ซึ่งปิดรับไปแล้วเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569
ขั้นตอนนี้เป็นเพียงการรับฟังความเห็น ไม่ใช่การไต่สวนหรือมาตรการทางการค้า DS639 จึงยังเป็นข้อพิพาท WTO อย่างเป็นทางการเพียงคดีเดียวต่อ CBAM
DS639 ต่างจากข้อพิพาททางการค้าอื่นอย่างไร
WTO DS639 มีลักษณะเด่นสามประการเมื่อเทียบกับข้อพิพาทด้านสิ่งแวดล้อมทั่วไปใน WTO ดังนี้
- ไม่มีองค์กรอุทธรณ์ที่ทำงานได้: เป็นการท้าทาย CBAM ครั้งใหญ่ครั้งแรกในช่วงที่ WTO ไม่มีการพิจารณาชั้นอุทธรณ์ที่ใช้การได้
- ข้อกล่าวหาคู่ขนานตามความตกลง SCM: ข้อกล่าวหาต่อการจัดสรรสิทธิแบบให้เปล่าใน EU ETS พุ่งเป้าไปที่โครงสร้างนโยบายภูมิอากาศของสหภาพยุโรปในวงกว้างกว่าข้อพิพาทด้านการค้าและสิ่งแวดล้อมคดีก่อน ๆ
- การปฏิเสธการหารือตั้งแต่ต้น: สะท้อนการตัดสินใจทางการเมืองของสหภาพยุโรปหลังการรุกรานยูเครนในปี 2565 ว่าการร่วมกระบวนการ WTO กับรัสเซียจะเป็นการให้ความชอบธรรมที่สหภาพยุโรปไม่ประสงค์จะให้
DS639 จะนำไปสู่การแก้ไข CBAM หรือไม่
WTO DS639 ไม่น่าจะนำไปสู่การแก้ไข CBAM ของสหภาพยุโรปโดยตรงก่อนปี 2573 เป็นอย่างเร็ว เพราะกรอบเวลาของคณะผู้พิจารณา ภาวะชะงักงันขององค์กรอุทธรณ์ และจุดยืนทางกฎหมายของสหภาพยุโรป
ช่องทางที่น่าจะนำไปสู่การปฏิรูปได้จริงมากกว่าคือกระบวนการนิติบัญญัติของสหภาพยุโรป ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ WTO มาตรา 30 ของระเบียบ (EU) 2023/956 กำหนดให้คณะกรรมาธิการยุโรปทบทวนและรายงานการทำงานของ CBAM เป็นระยะ รายงานฉบับถัดไปตามมาตรา 30(6) มีกำหนดส่งก่อนวันที่ 1 มกราคม 2571
ข้อเสนอของคณะกรรมาธิการยุโรป COM(2025)989 (ยังไม่เป็นกฎหมาย) เรื่อง การขยายขอบเขตไปยังสินค้าปลายน้ำ (downstream extension) แสดงว่า CBAM กำลังเปลี่ยนแปลงผ่านกระบวนการภายในของสหภาพอยู่แล้ว
หากแรงกดดันใน WTO ทำให้เกิดการแก้ไข การแก้ไขนั้นน่าจะมาในรูปที่สหภาพยุโรปปรับเองโดยสมัครใจ ภายใต้เหตุผลด้านการลดความซับซ้อนหรือความเป็นธรรม มากกว่าการปฏิบัติตามคำวินิจฉัยของ WTO โดยตรง
คำถามว่า CBAM จะผ่านการตรวจสอบของ WTO ได้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับการตีความการทดสอบความจำเป็นตามข้อ XX สำหรับมาตรการด้านภูมิอากาศ ซึ่ง WTO ยังไม่มีคำวินิจฉัยที่เป็นบรรทัดฐานโดยตรง ดูภาพรวมได้ที่ CBAM WTO compatibility (ภาษาอังกฤษ)
สำหรับไทย การตีความนี้อาจมีผลต่อร่างกลไกการปรับราคาคาร์บอนข้ามพรมแดน (Thai CBAM) ของไทยเองด้วย
Thai CBAM เป็นมาตรการด้านการนำเข้าตามหมวด 9 ของร่างพระราชบัญญัติการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พ.ศ. .... และเป็นคนละมาตรการกับมาตรการปรับราคาคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดน (CBAM) ของสหภาพยุโรป
ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ร่างพระราชบัญญัติดังกล่าวยังไม่เป็นกฎหมาย โดยคณะรัฐมนตรีอนุมัติหลักการไปเมื่อวันที่ 2 ธันวาคม 2568
ตามถ้อยแถลงล่าสุดที่พบ (รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม 5 มิถุนายน 2569) ร่างยังอยู่ระหว่างการตรวจพิจารณาของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
หาก Thai CBAM มีผลใช้บังคับ ก็ต้องสอดคล้องกับ GATT เช่นเดียวกัน ดูภาพรวมของมาตรการลักษณะนี้ในประเทศอื่นได้ที่ CBAM ทั่วโลก
CBAM กระทบการส่งออกของรัสเซียไปสหภาพยุโรปอย่างไร
CBAM กระทบการส่งออกของรัสเซียในสามภาคส่วนหลัก คือ เหล็กกล้า อะลูมิเนียม และปุ๋ย สินค้าจากรัสเซียไม่ได้รับการหักลดตามมาตรา 9 เพราะรัสเซียไม่มีราคาคาร์บอนระดับสหพันธรัฐ และไม่มีระบบใดที่ได้รับการรับรองตามมาตรา 9
เมื่อคำนวณด้วยค่ามาตรฐานอ้างอิง เหล็กกึ่งสำเร็จรูปจากรัสเซีย (รหัส CN 7207 11 14 ค่ามาตรฐาน 3.210 tCO2e ต่อตัน หรือ 3.531 เมื่อรวมส่วนปรับเพิ่มปี 2569) มีต้นทุน 181.19 ยูโรต่อตันสินค้าในปี 2569 ที่ราคาไตรมาส 3 (82.32 ยูโร) หลังหักการปรับลด 0.975 × ค่าเบนช์มาร์ก 1.364
เมื่อรวมกับอากรเพิ่มเติมของสหภาพยุโรปต่อปุ๋ยรัสเซีย (เพิ่มเป็น 315 ถึง 430 ยูโรต่อตันภายในเดือนกรกฎาคม 2571) CBAM ลดขีดความสามารถในการแข่งขันของสินค้ารัสเซียในตลาดสหภาพอย่างมาก รายละเอียดอยู่ที่ CBAM Russia (ภาษาอังกฤษ)
ข้อพิพาท WTO DS639 มีวันสำคัญอะไรบ้าง
รัสเซียยื่นคำขอหารือ DS639 เมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2568 สหภาพยุโรปปฏิเสธการหารือเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2568 รัสเซียขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณาเมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม 2569
ในการประชุม DSB วันที่ 24 กรกฎาคม 2569 สหภาพยุโรปคัดค้านคำขอครั้งแรก จึงยังไม่มีการจัดตั้ง DSB จัดตั้งคณะผู้พิจารณาตามคำขอครั้งที่สองเมื่อวันที่ 25 กันยายน 2569 โดยหลักฉันทามติย้อนกลับตามข้อ 6.1 ของ DSU
ณ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีการแต่งตั้งผู้พิจารณาและยังไม่มีรายงาน สมาชิก WTO 28 รายสงวนสิทธิเป็นบุคคลที่สาม เมื่อแต่งตั้งแล้ว กรอบเวลามาตรฐาน 12 ถึง 18 เดือนทำให้คำวินิจฉัยอยู่ในช่วงปี 2570 ถึง 2571 เป็นอย่างเร็ว
DS639 ทำให้สหภาพยุโรปถูกปรับเป็นเงินได้หรือไม่
WTO DS639 ไม่ทำให้สหภาพยุโรปถูกปรับเป็นเงินโดยตรง การระงับข้อพิพาทของ WTO ให้ผลเป็นคำวินิจฉัยที่ให้ฝ่ายแพ้ปรับมาตรการให้สอดคล้องกับข้อผูกพัน ไม่ใช่การจ่ายเงิน
กลไกบังคับคือการตอบโต้ทางการค้าของรัสเซีย ซึ่งต้องผ่านคำวินิจฉัยถึงที่สุด การแจ้งต่อ DSB และการได้รับอนุญาตให้ตอบโต้ในระดับที่ได้สัดส่วนก่อน ภาวะชะงักงันขององค์กรอุทธรณ์ทำให้กรอบเวลานี้ยาวขึ้นอีก
บทลงโทษ (penalty) สำหรับผู้นำเข้าที่ไม่ปฏิบัติตาม CBAM แยกจากข้อพิพาทนี้ทั้งหมด ตามมาตรา 26(1) ผู้ยื่นแบบแสดงรายการ CBAM ที่ได้รับอนุญาตต้องจ่าย 100 ยูโรต่อ tCO2e (ก่อนปรับตามดัชนีราคาผู้บริโภค) สำหรับใบรับรองแต่ละใบที่ไม่ได้ส่งมอบ ดูรายละเอียดที่ CBAM penalties (ภาษาอังกฤษ)
รัสเซียมีราคาคาร์บอนที่หักลดตามมาตรา 9 ได้หรือไม่
ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ยังไม่มีการรับรองราคาคาร์บอนของรัสเซียตามมาตรา 9 และยังไม่มีการรับรองของประเทศใดเลย เพราะระเบียบการบังคับใช้ยังเป็นร่าง มาตรา 9(1) ให้หักลดได้เฉพาะราคาคาร์บอนที่จ่ายจริงในประเทศผู้ผลิต
รัสเซียไม่มีระบบซื้อขายสิทธิระดับชาติและไม่มีภาษีคาร์บอนที่กำหนดราคาแก่ผู้ส่งออก สินค้า CBAM จากรัสเซียจึงรับภาระใบรับรองเต็มจำนวน การหักลดทำงานอย่างไรอธิบายไว้ที่ การหักลดราคาคาร์บอน
DS639 เป็นการฟ้อง WTO ครั้งแรกต่อมาตรการคาร์บอนข้ามพรมแดนหรือไม่
WTO DS639 เป็นข้อพิพาท WTO อย่างเป็นทางการคดีแรกที่ฟ้อง CBAM ของสหภาพยุโรปโดยเฉพาะ และเป็นหนึ่งในการท้าทายมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดนอย่างเป็นระบบครั้งแรกของโลก
ข้อขัดแย้งเรื่องการใช้ EU ETS กับสายการบินต่างชาติ (ปี 2554 ถึง 2555) ดำเนินไปที่ศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปและองค์การการบินพลเรือนระหว่างประเทศ (ICAO) ไม่ใช่ข้อพิพาท WTO
การที่ DSB จัดตั้งคณะผู้พิจารณาเมื่อวันที่ 25 กันยายน 2569 ทำให้ DS639 เป็นข้อพิพาทเรื่องมาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดนคดีแรกที่มีคณะผู้พิจารณาของ WTO สหภาพยุโรปคัดค้านคำขอครั้งแรกเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม 2569 และ DSB จัดตั้งตามคำขอครั้งที่สองโดยหลักฉันทามติย้อนกลับ
CBAM เป็นอากรศุลกากรตามกฎ WTO หรือไม่
CBAM ของสหภาพยุโรปไม่ใช่อากรศุลกากรตามกฎ WTO CBAM เป็นระบบใบรับรองที่ผูกกับราคาคาร์บอนของ EU ETS ตามระเบียบ (EU) 2023/956 สหภาพยุโรปออกแบบ CBAM ตามมาตรา 192(1) ของ TFEU เป็นมาตรการสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่มาตรการการค้า
อากรศุลกากรเป็นอัตราที่เก็บจากสินค้าที่ชายแดน ส่วนราคาใบรับรอง CBAM เปลี่ยนตามราคาประมูลของ EU ETS และใช้กับปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกฝังตัวเท่านั้น ไม่ใช่มูลค่าทางการค้าของสินค้า
ข้อกล่าวหาของรัสเซียใน DS639 ว่า CBAM เป็นค่าธรรมเนียมเกินอัตราที่ผูกพันตามข้อ II ของ GATT เป็นประเด็นที่คณะผู้พิจารณาจะวินิจฉัย สหภาพยุโรปโต้แย้งการตีความนี้ ราคาใบรับรองสำหรับสินค้าปี 2569 เป็นราคาเฉลี่ยรายไตรมาส (มาตรา 21(1a)) ดูที่ ใบรับรอง CBAM
ไทยในฐานะบุคคลที่สามใน DS639 ทำอะไรได้บ้าง
ไทยในฐานะบุคคลที่สามมีสิทธิได้รับการรับฟังจากคณะผู้พิจารณาและยื่นคำแถลงเป็นลายลักษณ์อักษร (ข้อ 10.2 ของ DSU) และได้รับคำแถลงของคู่พิพาทสำหรับการประชุมครั้งแรกของคณะผู้พิจารณา (ข้อ 10.3)
บุคคลที่สามไม่ได้เป็นคู่พิพาท คำวินิจฉัยจึงไม่ให้สิทธิหรือข้อยกเว้นใดแก่ไทยโดยตรง ณ วันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ไม่พบถ้อยแถลงของรัฐบาลไทยเกี่ยวกับ DS639 ในแหล่งข้อมูลที่อ่าน
ผู้ส่งออกไทยควรรอผลคดี DS639 ก่อนเตรียมข้อมูล CBAM หรือไม่
ผู้ส่งออกไทยไม่ควรรอผลคดี DS639 รายงานคณะผู้พิจารณาจะออกเร็วที่สุดในช่วงปี 2570 ถึง 2571 และอาจถูกอุทธรณ์เข้าสู่ความว่างเปล่า ขณะที่หน้าที่ของผู้นำเข้าในสหภาพยุโรปมีผลแล้วตั้งแต่ 1 มกราคม 2569
สหภาพยุโรปนำเข้าสินค้าที่อยู่ใน CBAM จากไทยในปี 2568 มูลค่า 474.3 ล้านยูโร โดยเป็นเหล็กและเหล็กกล้า 430.2 ล้านยูโร (Eurostat Comext DS-045409, 2025) ขั้นตอนเตรียมข้อมูลอยู่ที่ CBAM สำหรับผู้ส่งออก หากต้องการผู้ให้บริการด้านการคำนวณหรือการทวนสอบ ท่านขอรับการแนะนำได้ฟรีที่ ศูนย์ช่วยเหลือ CBAM